Arminius thực sự tin gì? Từ tuyển chọn đến ân điển
Sau khi gặp Jacobus Arminius như một con người và đặt ông trở lại đúng bối cảnh lịch sử, bây giờ chúng ta có thể đi vào câu hỏi quan trọng hơn: Arminius thực sự dạy gì? Đây là lúc cần đặc biệt cẩn thận, bởi "Arminianism" ngày nay thường được dùng để chỉ rất nhiều quan điểm khác nhau, từ thần học Wesleyan, Methodist cho đến những quan điểm Tin Lành nhấn mạnh tự do ý chí theo nghĩa rất rộng. Nếu muốn hiểu Arminius lịch sử, chúng ta phải quay về chính những vấn đề ông tranh luận: bản tính con người sau sự sa ngã, ân điển đi trước, sự tuyển chọn, tiền định, sự chuộc tội và khả năng con người chống lại ân điển.
Điểm xuất phát của Arminius thực ra khá gần Calvin hơn nhiều người tưởng. Arminius không tin con người sau sự sa ngã vẫn còn một khả năng tự nhiên đủ để tự mình tìm kiếm Đức Chúa Trời và lựa chọn sự cứu rỗi. Ông viết rất rõ rằng con người trong trạng thái sa ngã không thể tự mình suy nghĩ, muốn hoặc làm điều thiện thật sự theo nghĩa cứu rỗi nếu không có ân điển của Đức Chúa Trời. Điều này rất quan trọng, bởi nó cho thấy cuộc tranh luận Calvin–Arminius không phải là "một bên tin ân điển, một bên tin tự do ý chí". Cả hai đều tin ân điển là điều kiện thiết yếu và con người không thể tự cứu mình. Điểm bất đồng nằm ở cách ân điển phục hồi khả năng đáp ứng của con người và mối quan hệ giữa ân điển với sự lựa chọn của con người.
Arminius thường được liên hệ với khái niệm prevenient grace, hay "ân điển đi trước". Cần nói chính xác rằng thuật ngữ và hệ thống về prevenient grace được phát triển rõ ràng hơn trong truyền thống Arminian sau này, đặc biệt dưới John Wesley; tuy nhiên, tư tưởng cốt lõi rằng ân điển của Đức Chúa Trời đi trước mọi đáp ứng của con người đã có vị trí quan trọng trong tư tưởng Arminius. Theo cách hiểu này, con người không tự tạo ra khả năng tin Chúa. Đức Chúa Trời chủ động hành động trước, soi sáng, kêu gọi và ban năng lực cần thiết để con người có thể đáp ứng Tin Lành. Như vậy, nếu một người tin, họ không thể nói: "Tôi đã tự cứu mình." Nguồn gốc của khả năng đáp ứng vẫn nằm trong ân điển Đức Chúa Trời. Nhưng Arminius không kết luận rằng ân điển ấy nhất thiết khiến người nhận phải tin. Con người có thể chống lại ân điển.
Đây chính là một trong những đường ranh quan trọng nhất giữa Arminius và Calvin. Calvin cho rằng công việc cứu rỗi bên trong người được tuyển chọn cuối cùng sẽ đạt đến kết quả chắc chắn; Đức Thánh Linh thay đổi tấm lòng và đưa người ấy đến với Đấng Christ. Arminius đồng ý rằng Đức Chúa Trời phải hành động trước, nhưng ông không cho rằng sự hành động ấy hủy bỏ khả năng chống cự của con người. Vì thế, cùng nói về "ân điển", nhưng hai hệ thống đang sử dụng khái niệm ấy theo những cách khác nhau.
Điều này dẫn chúng ta đến tuyển chọn. Calvin hiểu tuyển chọn trước hết như một quyết định đời đời của Đức Chúa Trời về những người Ngài sẽ cứu. Arminius không muốn đặt nền tảng cuối cùng của sự tuyển chọn vào một quyết định vô điều kiện hoàn toàn tách khỏi đức tin. Ông phát triển một cách hiểu trong đó sự tuyển chọn được liên hệ với Đấng Christ và đức tin nơi Đấng Christ. Nói cách khác, Đức Chúa Trời không chọn con người như những cá nhân cô lập khỏi Đấng Christ; chương trình cứu rỗi của Ngài được thực hiện trong Đấng Christ, và những người thuộc về Đấng Christ bởi đức tin được hưởng lời hứa cứu rỗi. Đây là một điểm rất quan trọng, bởi Arminius không muốn biến sự tuyển chọn thành một quyết định tùy tiện khiến người ta không còn hiểu được lời mời gọi phổ quát của Tin Lành.
Nhưng ở đây xuất hiện một câu hỏi khó: Nếu Đức Chúa Trời biết trước ai sẽ tin, thì sự tuyển chọn có thực sự phụ thuộc vào đức tin của con người không? Đây chính là nơi khái niệm "foreknowledge" – sự biết trước – trở thành trung tâm của tranh luận. Một cách diễn giải Arminian cổ điển cho rằng Đức Chúa Trời biết trước những người sẽ đáp ứng ân điển của Ngài bằng đức tin và dựa trên sự biết trước ấy mà nói về tuyển chọn. Tuy nhiên, cần thận trọng: không phải mọi Arminian đều diễn đạt mối quan hệ giữa foreknowledge và election giống hệt nhau, và chính Arminius cũng thảo luận vấn đề này khá tinh tế. Vì vậy, chúng ta không nên lấy mô hình của một hệ phái Arminian thế kỷ XVIII hay XIX rồi gán ngược hoàn toàn cho Arminius thế kỷ XVII.
Điểm tiếp theo là sự chuộc tội. Arminius không phủ nhận giá trị phổ quát của sự chết của Đấng Christ. Ngược lại, ông nhấn mạnh rằng cái chết của Đấng Christ có giá trị đầy đủ đối với tất cả mọi người, trong khi lợi ích cứu rỗi của sự chuộc tội được nhận bởi những người tin. Điều này tạo nên một sự khác biệt đáng kể với một số hình thức Reformed sau này nhấn mạnh "limited atonement", tức sự chuộc tội có mục đích cứu rỗi đặc biệt dành cho những người được tuyển chọn. Tuy nhiên, một lần nữa cần tránh biến sự khác biệt thành khẩu hiệu đơn giản. Truyền thống Reformed cũng có nhiều cách diễn đạt khác nhau về phạm vi và ý định của sự chuộc tội, trong khi Arminianism cũng phát triển nhiều cách giải thích khác nhau sau Arminius.
Một điểm khác thường bị bỏ qua là Arminius không xem đức tin như một "công việc" khiến Đức Chúa Trời mắc nợ con người. Đây là điều cực kỳ quan trọng. Nếu một người nói: "Tôi tin vì tôi có một phẩm chất tốt hơn người khác", thì người đó đã biến đức tin thành nguyên nhân để khoe mình. Nhưng Arminius không cần phải đi đến kết luận ấy. Trong mô hình của ông, chính ân điển đi trước làm cho con người có khả năng đáp ứng. Vì vậy, sự khác biệt giữa người tin và người không tin không phải là một người tự nhiên tốt hơn, mà là một người không chống lại ân điển theo cách người kia đã chống lại. Chính điểm này về sau trở thành một trong những vấn đề mà các nhà Calvinist tiếp tục đặt câu hỏi: Nếu ân điển được ban cho cả hai người, tại sao một người tin còn người kia không? Điều gì cuối cùng tạo nên sự khác biệt? Câu hỏi ấy sẽ trở thành một trong những trọng điểm của cuộc tranh luận về "irresistible grace".
Ở đây chúng ta bắt đầu thấy cấu trúc thật sự của cuộc tranh luận. Calvin muốn bảo vệ rằng nguyên nhân quyết định cuối cùng của sự cứu rỗi nằm hoàn toàn nơi Đức Chúa Trời. Arminius muốn bảo vệ rằng ân điển hoàn toàn cần thiết và khởi đầu từ Đức Chúa Trời, nhưng con người thật sự có thể đáp ứng hoặc chống lại lời kêu gọi của ân điển. Cả hai đều muốn bảo vệ ân điển; điều họ khác nhau là cách họ giải thích vai trò của sự đáp ứng của con người trong chương trình cứu rỗi.
Điều này cũng giúp chúng ta hiểu tại sao việc gọi Arminianism là "thần học cứu rỗi bằng ý chí tự do" là không chính xác nếu áp dụng nguyên xi cho Arminius. Nếu "free will" có nghĩa là con người có thể tự mình tìm đến Đức Chúa Trời mà không cần ân điển, Arminius không tin điều đó. Nếu "free will" có nghĩa là con người có khả năng đáp ứng hoặc chống lại ân điển mà Đức Chúa Trời đã chủ động ban, thì đó mới gần với cách lập luận của ông hơn.
Và đây chính là nơi chúng ta cần giữ một khoảng cách rất quan trọng giữa Arminius lịch sử và Arminianism về sau. John Wesley, chẳng hạn, sẽ phát triển một hệ thống hoàn chỉnh hơn về ân điển đi trước, sự cứu rỗi phổ quát và sự thánh hóa. Các Methodist về sau tiếp tục phát triển những ý tưởng ấy. Trong khi đó, một số thần học gia Arminian hiện đại lại sử dụng ngôn ngữ triết học về libertarian free will, middle knowledge hoặc Molinism mà Arminius không sử dụng theo cách đó. Vì vậy, khi chúng ta nói "Arminius tin", chúng ta phải luôn hỏi: Arminius thế kỷ XVII, hay một truyền thống Arminian phát triển sau này?
Có một điều khác cũng rất đáng chú ý. Arminius không coi mình là người muốn phá bỏ truyền thống Reformed. Ông vẫn giữ nhiều giáo lý mà ngày nay cả Calvinist lẫn Arminian đều cùng tuyên xưng: Ba Ngôi, thần tính của Đấng Christ, sự sa ngã của con người, sự cần thiết của ân điển, sự cứu chuộc qua Đấng Christ và sự xưng công chính bởi đức tin. Vì vậy, cuộc tranh luận giữa họ không phải là một cuộc tranh luận về toàn bộ Tin Lành. Nó tập trung vào một số câu hỏi rất sâu bên trong ordo salutis, tức "trật tự của sự cứu rỗi": Đức Chúa Trời chọn như thế nào? Ân điển hoạt động trước hay sau đáp ứng của con người? Đức tin là kết quả không thể tránh khỏi của sự tái sinh hay là sự đáp ứng có thể bị từ chối đối với ân điển? Và nếu một người thật sự thuộc về Đấng Christ, liệu người ấy có thể cuối cùng từ bỏ đức tin hay không?
Đến đây, chúng ta có thể thấy tại sao cuộc tranh luận nhanh chóng vượt khỏi cá nhân Arminius. Ông qua đời năm 1609, nhưng những câu hỏi ông để lại vẫn còn đó. Năm 1610, những người ủng hộ ông trình bày Remonstrance, thường được gọi là Five Articles of Remonstrance. Văn kiện này sẽ trở thành bước ngoặt tiếp theo. Bởi vì lần đầu tiên các điểm tranh luận được trình bày tương đối cô đọng: tuyển chọn liên quan đến đức tin, sự chuộc tội có phạm vi phổ quát, con người cần ân điển nhưng có thể chống lại ân điển, và vấn đề cuối cùng – liệu một tín hữu thật sự có thể mất đức tin và bị mất sự cứu rỗi hay không – vẫn được để mở trong cách trình bày ban đầu. Chính điều này sẽ dẫn đến một trong những hội nghị quan trọng nhất lịch sử Tin Lành: Synod of Dort, 1618–1619.
Và ở đây, chúng ta cần nhớ một nguyên tắc rất quan trọng của Project Berea: TULIP chưa xuất hiện tại Dort dưới hình thức acronym mà chúng ta sử dụng ngày nay. Đây là một ví dụ tuyệt vời về "history of reception". Các thần học gia Reformed tại Dort đã phản hồi Remonstrants bằng các Canons of Dort, nhưng cách tóm tắt thành năm chữ T-U-L-I-P là sản phẩm của một thời kỳ sau đó. Nếu không phân biệt hai giai đoạn, chúng ta rất dễ tưởng rằng các nhà thần học tại Dort ngồi xuống và viết ra "TULIP". Họ không làm như vậy.
Chương tiếp theo vì thế sẽ không phải là "Calvin thắng Arminius". Chúng ta sẽ đi vào Remonstrance năm 1610, đọc từng điểm, xem những người Remonstrants thực sự yêu cầu điều gì, tại sao các lãnh đạo Reformed phản ứng mạnh như vậy, và hoàn cảnh chính trị của Cộng hòa Hà Lan đã ảnh hưởng đến cuộc tranh luận thần học như thế nào. Chỉ sau khi hiểu được điều đó, chúng ta mới bước vào Synod of Dort và xem các "five points" Reformed thực sự được hình thành như thế nào. Đó sẽ là một trong những chương quan trọng nhất của toàn bộ phần Calvin–Arminius, bởi từ đây chúng ta sẽ bắt đầu thấy rõ sự khác biệt giữa một nhà thần học lịch sử, một văn kiện lịch sử và một hệ thống thần học được hậu thế hệ thống hóa.