PROJECTBEREA
BẢN THẢO V0.1  /  CHƯƠNG 33
MỤC III · LỊCH SỬ HỘI THÁNH

Trước Martin Luther — Cuộc Cải Chánh đã bắt đầu từ lâu

Project Berea·8 phút đọcBản thảo v0.1

Có một trong những hiểu lầm lớn nhất mà gần như mọi sách lịch sử phổ thông đều vô tình tạo ra. Người ta thường kể rằng vào ngày 31 tháng 10 năm 1517, Martin Luther đóng 95 Luận Đề lên cửa Nhà thờ Wittenberg, và từ khoảnh khắc ấy cuộc Cải Chánh bắt đầu. Đó là một cách kể chuyện rất hay. Nhưng nó không hoàn toàn đúng. Nếu ví cuộc Cải Chánh giống như một ngọn núi lửa, thì năm 1517 không phải lúc ngọn núi được tạo ra. Đó chỉ là lúc nó phun trào. Ngọn núi ấy đã tích tụ áp lực trong nhiều thế kỷ. Muốn hiểu Luther, chúng ta phải hiểu áp lực ấy đến từ đâu.

Sau thời Aquinas, Giáo hội Tây phương vẫn là tổ chức lớn nhất châu Âu. Giáo hoàng không chỉ có quyền lực tôn giáo mà còn ảnh hưởng rất lớn đến chính trị. Các vua thường phải thương lượng với Giáo hoàng. Các giám mục nhiều khi cũng là lãnh chúa. Các tu viện sở hữu rất nhiều đất đai. Trong nhiều nơi, Giáo hội vừa là trung tâm giáo dục, vừa là nơi chăm sóc người nghèo, vừa là cơ quan lưu trữ, vừa là tòa án. Điều này mang lại nhiều điều tốt đẹp. Nhưng cũng tạo ra một cám dỗ rất lớn. Khi quyền lực tăng lên, nguy cơ lạm dụng cũng tăng theo. Lịch sử cho thấy điều này không chỉ đúng với Giáo hội. Nó đúng với mọi tổ chức của con người.

Trong nhiều thế kỷ cuối thời Trung Cổ, nhiều tiếng nói bắt đầu đặt câu hỏi. Liệu Hội Thánh có đang giống các sứ đồ nữa không? Liệu sự đơn sơ của Tân Ước còn hiện diện không? Liệu quyền lực đã bắt đầu che khuất Tin Lành chưa? Đây không phải là câu hỏi của Luther đầu tiên. Đã có nhiều người hỏi như vậy trước ông.

Một trong số đó là John Wycliffe (khoảng 1328–1384), một học giả tại Đại học Oxford. Ông tin rằng thẩm quyền tối hậu phải thuộc về Kinh Thánh chứ không phải bất kỳ truyền thống hay chức vụ nào nếu chúng mâu thuẫn với Kinh Thánh. Đó là một ý tưởng nghe rất quen với người Tin Lành ngày nay, nhưng vào thế kỷ XIV, nó mang tính cách mạng. Điều đáng chú ý hơn là Wycliffe không dừng lại ở việc giảng dạy. Ông muốn người dân bình thường đọc được Kinh Thánh bằng ngôn ngữ của mình. Thời ấy, phần lớn Kinh Thánh tại Tây Âu sử dụng bản Latin Vulgate. Người dân bình thường không biết tiếng Latin. Điều đó có nghĩa là họ phải phụ thuộc gần như hoàn toàn vào giáo sĩ để biết Kinh Thánh nói gì. Wycliffe cho rằng điều này rất nguy hiểm. Ông và các cộng sự bắt đầu dịch Kinh Thánh sang tiếng Anh Trung cổ. Công việc ấy cực kỳ khó khăn vì máy in chưa ra đời; mỗi bản đều phải sao chép bằng tay. Dù vậy, ảnh hưởng của ông lan rộng, đặc biệt qua nhóm những người giảng dạo được gọi là Lollards, những người mang Kinh Thánh và bài giảng đến các làng quê.

Khoảng một thế hệ sau, tại vùng Bohemia, xuất hiện một nhà cải cách khác là Jan Hus. Hus chịu ảnh hưởng rõ rệt từ Wycliffe nhưng cũng có những nhấn mạnh riêng. Ông giảng bằng tiếng Séc thay vì Latin, kêu gọi cải cách đạo đức trong hàng giáo sĩ và nhấn mạnh rằng Đấng Christ mới là Đầu của Hội Thánh. Khi bị triệu tập đến Công đồng Constance năm 1415 với lời hứa được bảo đảm an toàn, ông hy vọng sẽ có cơ hội giải thích quan điểm của mình. Tuy nhiên, ông bị kết án là lạc giáo và bị xử thiêu. Theo truyền thống, trước khi chết ông nói: "Hôm nay các ngươi nướng một con ngỗng (Hus trong tiếng Séc nghĩa là ngỗng), nhưng một trăm năm nữa sẽ có một con thiên nga mà các ngươi không thể thiêu." Chúng ta không biết chắc câu nói này có được ghi lại chính xác hay không, nhưng điều thú vị là khoảng 102 năm sau, Luther xuất hiện. Nhiều người Tin Lành về sau xem Luther là "con thiên nga" ấy. Dù câu chuyện có mang tính biểu tượng, nó phản ánh việc nhiều hạt giống cải cách đã được gieo từ trước.

Trong khi đó, một biến cố khác làm rung chuyển cả châu Âu: Đại Ly Giáo Tây phương (Western Schism) từ năm 1378 đến 1417. Có thời điểm, không phải một mà hai, rồi ba người cùng tuyên bố mình là Giáo hoàng hợp pháp. Hãy thử đặt mình vào vị trí một tín hữu bình thường. Nếu ba người đều nói mình là người kế vị Phi-e-rơ, thì ai đúng? Sự kiện này không chỉ là khủng hoảng chính trị; nó làm lung lay niềm tin của nhiều người vào cơ cấu lãnh đạo Giáo hội. Câu hỏi "thẩm quyền tối hậu thuộc về ai?" trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Cùng lúc đó, châu Âu trải qua Cái Chết Đen (Black Death) từ năm 1347 đến khoảng 1351. Dịch hạch cướp đi từ một phần ba đến một nửa dân số ở nhiều vùng. Các làng mạc biến mất, các gia đình tan vỡ và nhiều người tin rằng ngày tận thế đã đến. Trong hoàn cảnh ấy, những câu hỏi về tội lỗi, sự phán xét và sự cứu rỗi trở nên vô cùng cấp bách. Lịch sử nhiều lần cho thấy rằng những thời kỳ khủng hoảng thường thúc đẩy con người tìm kiếm Đức Chúa Trời một cách sâu sắc hơn.

Rồi một phát minh xuất hiện mà theo mình có ảnh hưởng không kém bất kỳ nhà thần học nào: máy in của Johannes Gutenberg vào khoảng năm 1450. Trước đó, một cuốn Kinh Thánh phải mất hàng tháng hoặc hàng năm để chép tay. Sau máy in, sách có thể được nhân bản với tốc độ chưa từng có. Đây là một ví dụ rất thú vị về cách công nghệ có thể thay đổi lịch sử thần học. Luther không phải là người đầu tiên viết về cải cách, nhưng ông là người đầu tiên sống trong thời đại mà các tác phẩm có thể được in hàng nghìn bản và lan khắp châu Âu chỉ trong vài tuần. Nếu Luther sinh trước Gutenberg một thế kỷ, rất có thể ảnh hưởng của ông sẽ nhỏ hơn nhiều.

Một dòng chảy khác cũng âm thầm chuẩn bị cho Cải chánh là Phong trào Phục Hưng (Renaissance). Nhiều người nghĩ Phục Hưng chỉ nói về hội họa và điêu khắc, nhưng ảnh hưởng lớn nhất đối với thần học có lẽ nằm ở khẩu hiệu ad fontes – "trở về nguồn". Các học giả bắt đầu học lại tiếng Hy Lạp và tiếng Hê-bơ-rơ để đọc Kinh Thánh trong nguyên ngữ thay vì chỉ dựa vào bản dịch Latin. Đây là bối cảnh của Erasmus thành Rotterdam, người biên soạn một ấn bản Tân Ước tiếng Hy Lạp có ảnh hưởng rất lớn. Điều thú vị là Erasmus không muốn ly khai khỏi Giáo hội Công giáo. Ông muốn cải cách từ bên trong bằng cách đưa mọi người trở về với bản văn Kinh Thánh. Chính bản Tân Ước Hy Lạp của Erasmus sau này lại trở thành một trong những nguồn văn bản quan trọng mà Luther sử dụng khi dịch Kinh Thánh sang tiếng Đức.

Bạn có thấy điều gì đang xảy ra không? Tất cả các mảnh ghép đang dần khớp lại. Wycliffe đặt câu hỏi về thẩm quyền. Hus kêu gọi cải cách đạo đức. Đại Ly Giáo làm suy giảm uy tín của cơ cấu lãnh đạo. Dịch hạch khiến con người khao khát sự chắc chắn về sự cứu rỗi. Gutenberg giúp tư tưởng lan truyền nhanh chưa từng có. Phong trào Phục Hưng đưa học giả trở về với nguyên ngữ Kinh Thánh. Đến đầu thế kỷ XVI, châu Âu giống như một cánh rừng đã khô hạn nhiều năm. Chỉ còn thiếu một tia lửa. Tia lửa ấy mang tên... Martin Luther.

Kết luận

Cuộc Cải chánh không phải là sản phẩm của một cá nhân thiên tài hay một biến cố đơn lẻ. Nó là kết quả của hàng thế kỷ tích lũy những câu hỏi chưa được giải quyết, những tiếng nói kêu gọi đổi mới, những biến động xã hội, những tiến bộ công nghệ và trên hết là khát vọng quay trở lại với nguồn của đức tin. Khi Luther xuất hiện, ông không tạo ra tất cả những điều đó; ông bước vào một dòng chảy lịch sử đã được chuẩn bị từ rất lâu.

❦
Hết chương 33 · Cảm ơn bạn đã dành thời gian tra xét.

Tìm một chương sách

Không gian đọc của bạn

Cỡ chữ

20 px

Màu trang