PROJECTBEREA
BẢN THẢO V0.1  /  CHƯƠNG 26
MỤC III · LỊCH SỬ HỘI THÁNH

Dị giáo — Khi sai lầm cũng dùng Kinh Thánh

Project Berea·8 phút đọcBản thảo v0.1

Một trong những ngộ nhận lớn nhất của nhiều tín hữu hiện đại là cho rằng dị giáo xuất hiện vì người ta không đọc Kinh Thánh. Khi nghiên cứu lịch sử hai thế kỷ đầu của Hội Thánh, chúng ta sẽ nhanh chóng nhận ra thực tế phức tạp hơn nhiều. Phần lớn những người bị Hội Thánh xem là dị giáo không hề phủ nhận Kinh Thánh. Trái lại, họ thường trích dẫn Kinh Thánh rất nhiều. Họ cầu nguyện, giảng dạy, viết sách và tin rằng chính mình mới là người hiểu đúng ý nghĩa thật của lời Đức Chúa Trời. Cuộc tranh luận vì thế không phải giữa "người tin Kinh Thánh" và "người không tin Kinh Thánh", mà thường là giữa những người cùng đọc một bản văn nhưng diễn giải theo những tiền giả định khác nhau.

Đây là lý do vì sao chúng ta đã dành nhiều chương đầu để học về hermeneutics trước khi bước vào lịch sử. Nếu không hiểu rằng mọi người đều đọc Kinh Thánh qua một lăng kính, chúng ta sẽ rất khó hiểu vì sao những cuộc tranh luận đầu tiên lại gay gắt đến vậy. Lịch sử cho thấy phần lớn các dị giáo không bắt đầu bằng ý định chống lại Đức Chúa Trời; chúng bắt đầu bằng một sự nhấn mạnh quá mức vào một khía cạnh của chân lý, đến mức những khía cạnh khác của Kinh Thánh bị bỏ quên hoặc bị giải thích lại.

Hãy lấy một ví dụ đơn giản. Nếu một người đọc tất cả những câu nói về tình yêu của Đức Chúa Trời mà gần như không quan tâm đến các đoạn nói về sự thánh khiết và sự phán xét, họ sẽ xây dựng nên một hình ảnh về Đức Chúa Trời rất khác với toàn bộ lời chứng của Kinh Thánh. Ngược lại, nếu chỉ tập trung vào sự công chính và cơn thịnh nộ mà bỏ qua lòng thương xót, họ cũng sẽ đi đến một hình ảnh méo mó. Sai lầm không nhất thiết nằm ở câu Kinh Thánh được trích dẫn, mà nằm ở việc để một phần của Kinh Thánh lấn át toàn bộ Kinh Thánh.

Các Giáo phụ thế kỷ II thường dùng một hình ảnh rất đẹp để giải thích điều này. Họ nói rằng Kinh Thánh giống như một bức tranh ghép bằng đá quý. Nếu ai đó tháo các viên đá ra rồi sắp xếp lại theo ý mình, tất cả các viên đá vẫn là thật, nhưng bức tranh đã không còn là bức tranh ban đầu nữa. Irenaeus sau này sử dụng chính hình ảnh ấy khi phản bác các nhóm Ngộ đạo. Theo ông, họ không bịa ra những câu Kinh Thánh; họ thay đổi cách ghép các câu Kinh Thánh lại với nhau.

Trong hai thế kỷ đầu, Hội Thánh phải đối diện với nhiều phong trào khác nhau, nhưng nổi bật nhất là Ngộ đạo (Gnosticism). Điều đáng chú ý là Ngộ đạo không phải là một giáo phái thống nhất mà là cả một họ các phong trào có nhiều điểm khác nhau. Tuy nhiên, hầu hết đều chia sẻ một số giả định chung. Họ cho rằng vật chất vốn là xấu, còn tinh thần mới là tốt. Vì vậy, họ rất khó chấp nhận việc Con Đức Chúa Trời thực sự mang lấy thân thể bằng xương bằng thịt. Một số nhóm dạy rằng Chúa Giê-xu chỉ có vẻ như là con người, còn thân thể của Ngài chỉ là một hình thức bề ngoài. Những nhóm khác cho rằng Đấng Christ ngự trên con người Giê-xu trong một thời gian rồi rời đi trước khi Ngài chịu đóng đinh.

Nếu chỉ nhìn qua, những quan điểm ấy có vẻ xa lạ với Kinh Thánh. Nhưng điều đáng ngạc nhiên là họ vẫn viện dẫn nhiều câu Kinh Thánh để bảo vệ lập trường của mình. Chẳng hạn, họ nhấn mạnh những đoạn nói về xác thịt và thuộc linh trong các thư của Phao-lô, nhưng đọc chúng qua một lăng kính chịu ảnh hưởng mạnh từ triết học Hy Lạp, nơi vật chất thường bị xem thấp hơn tinh thần. Điều này cho thấy một nguyên tắc rất quan trọng của lịch sử thần học: các hệ tư tưởng bên ngoài Kinh Thánh có thể trở thành chiếc kính màu khiến người ta đọc Kinh Thánh theo một hướng mà bản văn không chủ ý.

Chính tại đây, chúng ta bắt đầu thấy phản ứng rất đáng chú ý của các Giáo phụ. Họ không chỉ trả lời bằng cách nói: "Điều đó sai." Họ quay lại với toàn bộ câu chuyện cứu chuộc. Nếu Đức Chúa Giê-xu không thật sự mang lấy thân thể con người, thì Ngài không thật sự trở thành A-đam cuối cùng. Nếu Ngài không thật sự chết, thì sự chuộc tội chỉ là một màn kịch. Nếu Ngài không thật sự sống lại trong thân thể, thì sự phục sinh mà các sứ đồ rao giảng cũng chỉ là một biểu tượng. Nói cách khác, một thay đổi nhỏ trong cách hiểu về bản tính của Đấng Christ sẽ kéo theo sự thay đổi của toàn bộ thần học cứu chuộc.

Đây là lúc chúng ta gặp một trong những nhân vật quan trọng nhất của thế kỷ II: Irenaeus thành Lyons. Ông sinh khoảng năm 130 SC và có một điểm đặc biệt rất đáng chú ý. Khi còn trẻ, ông từng được Polycarp dạy dỗ. Polycarp lại là môn đệ của sứ đồ Giăng. Điều đó có nghĩa là chỉ qua hai thế hệ, Irenaeus đã có sự kết nối trực tiếp với truyền thống của các sứ đồ. Điều này không chứng minh rằng mọi điều Irenaeus viết đều đúng, nhưng nó khiến các tác phẩm của ông trở thành nguồn sử liệu vô cùng quý giá để hiểu Hội Thánh cuối thế kỷ II.

Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, Against Heresies (Chống Lại Các Dị Giáo), không chỉ đơn thuần là một cuốn sách phản bác. Điều đáng khâm phục là Irenaeus thường trình bày lập trường của đối phương rất chi tiết trước khi trả lời. Nhiều học giả ngày nay biết đến một số nhóm Ngộ đạo chủ yếu là nhờ những phần mô tả ấy. Dĩ nhiên, chúng ta luôn phải đọc ông với sự cẩn trọng vì ông là người phản biện các nhóm đó, nhưng nhìn chung các phát hiện khảo cổ sau này, đặc biệt từ thư viện Nag Hammadi vào năm 1945, cho thấy nhiều mô tả của ông khá đáng tin cậy.

Một trong những đóng góp lớn nhất của Irenaeus là khái niệm mà các học giả gọi là "quy tắc đức tin" như chìa khóa để đọc Kinh Thánh. Theo ông, Kinh Thánh phải được đọc như một câu chuyện thống nhất, từ sáng tạo, sa ngã, giao ước với Israel, sự nhập thể của Đấng Christ, thập tự giá, phục sinh cho đến sự phục hồi muôn vật. Nếu ai đó cắt rời các phần của câu chuyện này rồi xây dựng một hệ thống mới, họ có thể vẫn dùng những câu Kinh Thánh thật nhưng đã đánh mất mạch văn lớn của sự mặc khải. Đây là một tư tưởng có ảnh hưởng rất sâu rộng. Ngày nay, nhiều nhà thần học Tin Lành hiện đại, dù không đồng ý với mọi kết luận của Irenaeus, vẫn đánh giá rất cao cách ông nhấn mạnh đến việc đọc Kinh Thánh như một đại tự sự thống nhất.

Có một điều mình muốn dừng lại để suy ngẫm. Khi đọc lịch sử, chúng ta rất dễ nghĩ: "May mà mình không sống thời đó, nếu không mình sẽ không mắc những sai lầm như Ngộ đạo." Nhưng lịch sử thường khiêm tốn hóa chúng ta. Mỗi thời đại đều có những "Ngộ đạo" của riêng mình. Ngày nay, có những khuynh hướng chịu ảnh hưởng mạnh của chủ nghĩa cá nhân, của tâm lý học, của chủ nghĩa tiêu dùng hay của văn hóa thành công. Chúng không nhất thiết phủ nhận Kinh Thánh; nhiều khi chúng cũng trích dẫn Kinh Thánh rất thành thạo. Câu hỏi luôn phải là: chúng ta đang để Kinh Thánh định hình thế giới quan của mình, hay đang để thế giới quan của thời đại định hình cách mình đọc Kinh Thánh? Chính vì vậy, nghiên cứu dị giáo không phải để tự cho mình đứng cao hơn những người trong quá khứ, mà để học cách nhận ra những chiếc "kính màu" của chính thời đại mình.

Kết luận

Lịch sử các dị giáo đầu tiên dạy chúng ta rằng sai lầm thần học hiếm khi bắt đầu bằng việc công khai từ chối Kinh Thánh. Thường thì nó bắt đầu bằng việc đọc Kinh Thánh qua một giả định nền tảng không được kiểm chứng, rồi dần dần xây dựng cả một hệ thống xung quanh giả định ấy. Phản ứng của Hội Thánh không chỉ là phản bác từng câu riêng lẻ, mà là quay trở lại với toàn bộ câu chuyện cứu chuộc và để từng phần của Kinh Thánh soi sáng lẫn nhau. Bài học ấy vẫn còn nguyên giá trị sau gần hai nghìn năm.

❦
Hết chương 26 · Cảm ơn bạn đã dành thời gian tra xét.

Tìm một chương sách

Không gian đọc của bạn

Cỡ chữ

20 px

Màu trang