PROJECTBEREA
BẢN THẢO V0.1  /  CHƯƠNG 32
MỤC III · LỊCH SỬ HỘI THÁNH

Thomas Aquinas — Khi đức tin và lý trí gặp nhau

Project Berea·8 phút đọcBản thảo v0.1

Nếu Augustine là nhà thần học có ảnh hưởng nhất của thiên niên kỷ đầu tiên, thì Thomas Aquinas (1225–1274) có lẽ là nhà thần học có ảnh hưởng nhất của thiên niên kỷ thứ hai trước thời Cải chánh. Ảnh hưởng của ông lớn đến mức hơn bảy trăm năm sau, các chủng viện Công giáo trên khắp thế giới vẫn dành một vị trí rất quan trọng cho các tác phẩm của ông. Điều đáng kinh ngạc hơn là ngay cả rất nhiều học giả Tin Lành và Chính Thống giáo ngày nay cũng đánh giá Aquinas là một trong những bộ óc vĩ đại nhất trong lịch sử tư tưởng Cơ Đốc.

Để hiểu Aquinas, trước hết chúng ta phải hiểu thế giới mà ông đang sống. Thế kỷ XIII là thời kỳ các trường đại học đầu tiên phát triển mạnh. Các bản dịch gần như toàn bộ tác phẩm của Aristotle từ tiếng Hy Lạp và tiếng Ả Rập bắt đầu lan truyền khắp châu Âu. Điều này tạo ra một cuộc khủng hoảng trí tuệ. Trong nhiều thế kỷ, thần học phương Tây chịu ảnh hưởng chủ yếu từ Plato và Augustine. Nay, Aristotle xuất hiện với một hệ thống triết học cực kỳ chặt chẽ, nhấn mạnh logic, nguyên nhân, bản chất và quan sát thế giới tự nhiên. Nhiều người lo ngại rằng triết học mới sẽ làm suy yếu đức tin. Một số khác lại say mê Aristotle đến mức gần như đặt triết học lên trên mặc khải.

Aquinas chọn một con đường thứ ba. Ông không từ chối Aristotle, nhưng cũng không thần tượng Aristotle. Ông tin rằng mọi chân lý đều là chân lý của Đức Chúa Trời. Nếu một điều thật sự đúng, thì cuối cùng nó sẽ không thể mâu thuẫn với Đấng là Chân Lý. Điều này không có nghĩa lý trí ngang hàng với Kinh Thánh. Aquinas phân biệt rất rõ giữa những điều con người có thể biết nhờ lý trí tự nhiên và những điều chỉ có thể biết nhờ sự mặc khải. Chẳng hạn, ông cho rằng con người có thể dùng lý trí để nhận biết rằng có một Đấng Tạo Hóa. Nhưng việc Đức Chúa Trời là Ba Ngôi, hay Đấng Christ nhập thể để cứu chuộc nhân loại, là những chân lý vượt quá khả năng khám phá của lý trí nếu không có Kinh Thánh.

Chính từ đây xuất hiện một trong những đóng góp nổi tiếng nhất của Aquinas: khái niệm luật tự nhiên (natural law). Theo ông, khi Đức Chúa Trời dựng nên thế giới, Ngài cũng đặt vào trong trật tự sáng tạo một số nguyên tắc đạo đức cơ bản mà con người có thể nhận biết phần nào bằng lương tâm và lý trí. Vì thế, ngay cả những người chưa đọc Kinh Thánh vẫn có thể biết rằng giết người vô cớ, phản bội hay trộm cắp là sai. Điều này rất gần với lập luận của Phao-lô trong Rô-ma 2:14–15, nơi ông nói rằng dân ngoại "bày tỏ việc luật pháp được ghi trong lòng mình". Tuy nhiên, Aquinas cũng cho rằng vì tội lỗi đã làm tổn thương nhận thức của con người, nên luật tự nhiên không đủ để dẫn con người đến sự cứu rỗi; mặc khải đặc biệt trong Kinh Thánh vẫn là điều không thể thay thế.

Một trong những phần nổi tiếng nhất trong tư tưởng của Aquinas là "Năm con đường" (Five Ways) để lập luận về sự hiện hữu của Đức Chúa Trời. Điều thú vị là rất nhiều người hiện đại hiểu sai mục đích của chúng. Aquinas không nghĩ rằng năm lập luận ấy có thể khiến một người vô thần ngay lập tức trở thành tín hữu. Ông cũng không định chứng minh toàn bộ giáo lý Cơ Đốc bằng triết học. Điều ông muốn làm khiêm tốn hơn: ông cố gắng chỉ ra rằng thế giới này không tự giải thích được chính nó. Chuyển động, nguyên nhân, sự tồn tại của các vật hữu hạn, các mức độ hoàn hảo và trật tự của tự nhiên đều gợi ý về một Nguồn Gốc tối hậu. Sau khi đi đến kết luận rằng phải có một Hữu Thể Tối Cao, Aquinas mới nói rằng để biết Đấng ấy thật sự là ai, con người cần đến sự mặc khải của Kinh Thánh.

Ngày nay, nhiều người phê bình các lập luận của Aquinas dưới ánh sáng khoa học hiện đại hoặc triết học phân tích. Một số phê bình rất đáng suy nghĩ. Tuy nhiên, cũng có nhiều học giả nhắc rằng không nên đọc Aquinas như thể ông đang viết sau Darwin, Einstein hay cơ học lượng tử. Ông đang đối thoại với Aristotle, với triết học Hồi giáo của Avicenna và Averroes, với các học giả Do Thái như Maimonides và với truyền thống Giáo phụ. Hiểu đúng đối tượng đối thoại của ông giúp chúng ta đánh giá công bằng hơn.

Điều khiến mình khâm phục Aquinas không chỉ là trí tuệ mà còn là phương pháp. Nếu bạn mở Summa Theologiae, bạn sẽ thấy gần như mọi câu hỏi đều được trình bày theo cùng một cấu trúc. Trước hết, Aquinas liệt kê các phản đối đối với lập trường mà ông sẽ bảo vệ, và điều đáng chú ý là ông thường diễn đạt các phản đối ấy rất mạnh mẽ. Sau đó ông trích một nguồn có thẩm quyền, thường là Kinh Thánh hoặc một Giáo phụ. Tiếp theo là phần "Tôi trả lời rằng...", nơi ông trình bày lập luận của mình. Cuối cùng, ông quay lại trả lời từng phản đối một. Đây là một phương pháp nghiên cứu cực kỳ đáng học. Nó buộc người nghiên cứu phải hiểu đối phương trước khi phản biện đối phương. Nếu chỉ xây dựng một phiên bản yếu của lập luận đối phương rồi dễ dàng bác bỏ, chúng ta không thật sự học được gì.

Tuy nhiên, cũng giống Augustine, Aquinas không phải là người không có giới hạn. Một số kết luận của ông về bản chất ân điển, bí tích, luyện ngục hay thẩm quyền của Giáo hội sẽ trở thành đối tượng phê bình mạnh mẽ của các nhà Cải chánh vài thế kỷ sau. Ngược lại, nhiều lập luận triết học và đạo đức của ông vẫn được cả các học giả Công giáo, Tin Lành và thậm chí cả một số triết gia thế tục đánh giá cao. Điều này nhắc chúng ta rằng một nhà thần học có thể đúng ở nhiều điểm và vẫn có những điểm cần tiếp tục được xem xét dưới ánh sáng Kinh Thánh.

Có một sự kiện rất cảm động ở cuối đời Aquinas. Sau khi cử hành Thánh lễ vào cuối năm 1273, ông trải qua một kinh nghiệm thuộc linh mà chúng ta không biết đầy đủ chi tiết. Từ đó, ông gần như ngừng viết. Khi người thư ký khuyến khích ông tiếp tục hoàn thành Summa Theologiae, Aquinas chỉ trả lời: "Mọi điều tôi đã viết dường như chỉ là rơm rạ so với điều tôi đã được thấy." Các sử gia tranh luận rất nhiều về ý nghĩa của câu nói ấy. Nhưng bất kể cách hiểu nào đúng, nó cũng để lại một bài học rất đẹp: người đã dành cả đời để suy nghĩ về Đức Chúa Trời vẫn kết thúc với sự kinh ngạc trước mầu nhiệm lớn hơn mọi hệ thống thần học.

Và đây là lúc lịch sử bắt đầu chuyển động rất nhanh. Trong hai thế kỷ sau Aquinas, châu Âu sẽ trải qua những biến động dữ dội: bệnh dịch Cái Chết Đen, các cuộc chiến tranh, sự chia rẽ trong chức giáo hoàng, những tiếng nói cải cách từ John Wycliffe và Jan Hus, sự phát minh máy in của Gutenberg, phong trào Phục Hưng và sự trở lại với các ngôn ngữ gốc của Kinh Thánh. Tất cả những dòng chảy ấy sẽ hội tụ vào đầu thế kỷ XVI, khi một tu sĩ người Đức tên là Martin Luther đóng 95 luận đề tại Wittenberg. Nhưng điều rất quan trọng là phải nhớ: Luther không xuất hiện trong khoảng trống. Ông là sản phẩm của hơn một nghìn năm lịch sử mà chúng ta đã cùng nhau đi qua. Nếu không có Augustine, sẽ khó hiểu Luther. Nếu không có Aquinas và nền Kinh viện, cũng sẽ khó hiểu Luther. Nếu không có những khủng hoảng của cuối thời Trung Cổ, càng khó hiểu vì sao cuộc Cải chánh lại bùng nổ đúng vào năm 1517.

Kết luận

Thomas Aquinas không chỉ là một nhà thần học Công giáo; ông là một trong những kiến trúc sư lớn của tư tưởng Cơ Đốc phương Tây. Di sản của ông không nằm ở việc mọi kết luận đều được mọi truyền thống chấp nhận, mà ở phương pháp tìm kiếm chân lý với sự nghiêm túc, logic và khiêm nhường. Ông cho thấy đức tin không sợ những câu hỏi khó, và lý trí không phải là kẻ thù của mặc khải khi nó biết vị trí của mình. Đồng thời, chính những giới hạn trong hệ thống của ông cũng mở đường cho những cuộc tranh luận sẽ bùng nổ trong thời Cải chánh.

❦
Hết chương 32 · Cảm ơn bạn đã dành thời gian tra xét.

Tìm một chương sách

Không gian đọc của bạn

Cỡ chữ

20 px

Màu trang