PROJECTBEREA
BẢN THẢO V0.1  /  CHƯƠNG 31
MỤC III · LỊCH SỬ HỘI THÁNH

Trung Cổ — "Thời kỳ tăm tối" hay thời đại sáng tạo?

Project Berea·7 phút đọcBản thảo v0.1

Nếu hỏi một người bình thường về thời Trung Cổ, họ thường hình dung đến lâu đài, hiệp sĩ, bệnh dịch, mê tín, Giáo hội đàn áp khoa học và một châu Âu chìm trong bóng tối. Một phần của bức tranh ấy có cơ sở lịch sử, nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì chúng ta sẽ bỏ lỡ gần một nghìn năm phát triển vô cùng phong phú của thần học, triết học, luật pháp, nghệ thuật, giáo dục và cả khoa học.

Các sử gia ngày nay ngày càng ít dùng cụm từ "Dark Ages" để chỉ toàn bộ thời Trung Cổ. Thuật ngữ này được các học giả thời Phục Hưng và Khai sáng phổ biến nhằm nhấn mạnh rằng thời đại của họ là sự "thức tỉnh" sau một giai đoạn bị xem là trì trệ. Tuy nhiên, nghiên cứu hiện đại cho thấy thực tế đa dạng hơn rất nhiều. Đúng là sau khi Đế quốc La Mã Tây phương sụp đổ năm 476, nhiều thành phố suy giảm, mạng lưới thương mại thu hẹp, giáo dục cổ điển bị gián đoạn và tình hình chính trị trở nên bất ổn. Nhưng đồng thời, chính trong hoàn cảnh ấy, các tu viện và nhà thờ lại trở thành những trung tâm gìn giữ tri thức của thế giới cổ đại.

Hãy thử tưởng tượng bạn là một tu sĩ tại Ireland vào thế kỷ VII. Châu Âu đang trải qua chiến tranh liên miên. Nhiều thư viện bị phá hủy. Sách được chép hoàn toàn bằng tay. Một bản Kinh Thánh có thể mất nhiều năm để hoàn thành. Công việc hằng ngày của bạn không chỉ là cầu nguyện mà còn là cẩn thận sao chép từng dòng chữ bằng mực trên giấy da. Chỉ cần một lỗi nhỏ cũng có thể làm hỏng cả trang. Nếu ngày nay chúng ta còn đọc được rất nhiều tác phẩm của Plato, Aristotle, Cicero, Virgil, Augustine hay các Giáo phụ, thì một phần rất lớn là nhờ công việc âm thầm của những người chép sách vô danh ấy. Họ không nghĩ mình đang "cứu nền văn minh"; họ chỉ trung thành với công việc hằng ngày. Nhưng lịch sử nhìn lại và thấy rằng chính sự trung thành ấy đã bảo tồn một kho tàng tri thức khổng lồ.

Đây là lúc chúng ta cần sửa một hiểu lầm phổ biến khác: nhiều người nghĩ rằng thời Trung Cổ hoàn toàn chống lại lý trí. Thực tế, phần lớn các nhà thần học lớn của thời kỳ này tin rằng đức tin và lý trí đều là quà tặng của Đức Chúa Trời. Họ không xem triết học là đối thủ của thần học, mà là một công cụ có thể phục vụ thần học nếu được đặt đúng vị trí. Câu nói nổi tiếng của Anselm thành Canterbury phản ánh rất rõ tinh thần ấy: "Đức tin tìm kiếm sự hiểu biết" (fides quaerens intellectum). Ông không cho rằng lý trí tạo ra đức tin; ông tin rằng sau khi tin, con người có trách nhiệm tiếp tục suy nghĩ để hiểu sâu hơn điều mình đã tin.

Từ đây, một phương pháp nghiên cứu mới dần hình thành và đạt đến đỉnh cao trong các trường đại học đầu tiên của châu Âu. Phương pháp ấy ngày nay được gọi là Scholasticism (Kinh viện). Từ "Kinh viện" đôi khi bị dùng với nghĩa tiêu cực, như thể đó chỉ là những cuộc tranh luận khô khan về các chi tiết vô ích. Nhưng nếu đọc trực tiếp các tác phẩm của những nhà Kinh viện lớn, chúng ta sẽ thấy một phương pháp rất nghiêm túc. Họ thường bắt đầu bằng cách nêu câu hỏi, sau đó trình bày những lập luận phản đối mạnh nhất, rồi mới đưa ra câu trả lời của mình và cuối cùng giải thích vì sao các lập luận phản đối chưa đủ thuyết phục. Đây là một hình thức đối thoại trí tuệ rất đáng nể. Thật thú vị là nó khá gần với điều chúng ta đang cố gắng làm trong hành trình này: trước khi kết luận, hãy để mọi phía được trình bày cách công bằng nhất.

Sự phát triển của các trường học cũng là một bước ngoặt lớn. Bologna, Paris và Oxford không chỉ là những nơi đào tạo giáo sĩ mà còn trở thành các trung tâm nghiên cứu luật học, y học, triết học và thần học. Khái niệm "đại học" theo nghĩa hiện đại phần lớn được định hình trong môi trường ấy. Điều này không có nghĩa Giáo hội luôn đúng trong mọi lĩnh vực hay không từng mắc sai lầm nghiêm trọng. Nhưng lịch sử cho thấy mối quan hệ giữa Giáo hội và tri thức phức tạp hơn nhiều so với hình ảnh "đức tin chống khoa học" thường xuất hiện trong các câu chuyện đơn giản hóa.

Tuy nhiên, chúng ta cũng không nên lý tưởng hóa thời Trung Cổ. Khi Giáo hội ngày càng gắn chặt với quyền lực chính trị, những cám dỗ mới xuất hiện. Chức vụ giáo hội đôi khi trở thành con đường dẫn đến quyền lực và tài sản. Một số giám mục và giáo hoàng thể hiện đời sống rất thánh khiết, nhưng cũng có những giai đoạn tham nhũng, mua bán chức vụ, cạnh tranh quyền lực và xung đột giữa các triều đại. Chính sự pha trộn giữa quyền lực thuộc linh và quyền lực chính trị đã tạo nên nhiều căng thẳng mà sau này phong trào Cải chánh sẽ phản ứng rất mạnh.

Điều đáng chú ý là ngay trong thời Trung Cổ, đã có nhiều tiếng nói kêu gọi cải cách. Người ta thường nghĩ cuộc Cải chánh bắt đầu với Martin Luther năm 1517, nhưng thật ra những lời kêu gọi đổi mới đã xuất hiện từ nhiều thế kỷ trước. Có những tu viện nhấn mạnh việc quay trở lại đời sống đơn sơ của Tin Lành. Có những nhà thần học lên tiếng về sự lạm dụng quyền lực. Có những phong trào muốn Kinh Thánh được giảng dạy nhiều hơn cho người dân. Điều này nhắc chúng ta rằng lịch sử hiếm khi thay đổi chỉ vì một cá nhân; những biến chuyển lớn thường được chuẩn bị qua nhiều thế hệ.

Nếu nhìn toàn cảnh, thời Trung Cổ giống như một khu rừng rất rộng. Có những vùng cây cối tươi tốt, có những vùng khô cằn; có những con đường dẫn đến những khám phá trí tuệ vĩ đại, cũng có những ngõ cụt do tham vọng quyền lực tạo ra. Điều quan trọng là đừng đánh giá cả khu rừng chỉ bằng một vài cái cây. Khi đọc lịch sử với sự kiên nhẫn, chúng ta sẽ thấy Đức Chúa Trời vẫn đang hành động giữa một Hội Thánh rất con người: vừa có sự thánh khiết đáng ngưỡng mộ, vừa có những thất bại đáng đau lòng. Và chính trong khu rừng ấy, một nhân vật xuất hiện, người mà nhiều sử gia gọi là đỉnh cao của thần học Kinh viện. Ông sẽ cố gắng trả lời gần như mọi câu hỏi mà con người có thể đặt ra về Đức Chúa Trời, Kinh Thánh, đạo đức, luật tự nhiên, chính trị và lý trí. Tên của ông là Thomas Aquinas.

Kết luận

Thời Trung Cổ không phải là một khoảng trống giữa Augustine và Luther. Đó là gần một nghìn năm mà Hội Thánh vừa bảo tồn di sản của thế giới cổ đại, vừa xây dựng các trường đại học, phát triển phương pháp nghiên cứu và tiếp tục suy tư về Kinh Thánh trong bối cảnh hoàn toàn mới. Nếu chỉ nhớ đến những sai lầm của thời kỳ này, chúng ta sẽ đánh mất rất nhiều điều quý giá. Nếu chỉ nhớ đến những thành tựu của nó, chúng ta cũng sẽ bỏ qua những vấn đề đã tích tụ và cuối cùng dẫn đến cuộc Cải chánh. Một cái nhìn lịch sử cân bằng đòi hỏi chúng ta phải giữ cả hai mặt ấy cùng lúc.

❦
Hết chương 31 · Cảm ơn bạn đã dành thời gian tra xét.

Tìm một chương sách

Không gian đọc của bạn

Cỡ chữ

20 px

Màu trang