Lăng kính (Presuppositions)
"Hãy cẩn thận về cách các ngươi nghe." (Lu-ca 8:18)
Một trong những nhận thức quan trọng nhất của ngành giải kinh hiện đại là: không ai đọc Kinh Thánh hoàn toàn khách quan. Lúc đầu, câu nói này có thể khiến nhiều tín hữu khó chịu. Họ có thể nghĩ: "Tôi chỉ đọc những gì Kinh Thánh nói." Nhưng nếu nhìn lại lịch sử Hội Thánh, chúng ta sẽ thấy những con người hết lòng yêu Chúa, thông thạo tiếng Hê-bơ-rơ và Hy Lạp, dành cả đời nghiên cứu Kinh Thánh, vậy mà vẫn bất đồng với nhau về nhiều giáo lý. Điều đó không có nghĩa họ không trung thực; nó cho thấy mỗi người đều bước vào việc đọc Kinh Thánh với một lăng kính nào đó.
Từ "presupposition" có thể dịch là tiền giả định, giả định nền tảng hoặc đơn giản hơn là lăng kính. Đó là tập hợp những niềm tin, kinh nghiệm, phương pháp và cách nhìn thế giới mà mỗi người mang theo trước khi mở Kinh Thánh. Chúng ta không thể loại bỏ hoàn toàn lăng kính này, vì con người không tồn tại trong khoảng trống. Điều chúng ta có thể làm là ý thức về nó và để Kinh Thánh liên tục sửa lại nó.
Để thấy điều này rõ hơn, hãy tưởng tượng ba người cùng đọc dụ ngôn Người Samari nhân lành. Một người là luật sư, một người là nhà truyền giáo và một người là bác sĩ. Luật sư có thể chú ý đến câu hỏi "Ai là người lân cận?". Nhà truyền giáo tập trung vào lòng thương xót vượt qua ranh giới sắc tộc. Bác sĩ có thể để ý đến việc sơ cứu, dầu và rượu, hay sự chăm sóc dài hạn. Cả ba đều đọc cùng một bản văn, nhưng nền tảng nghề nghiệp khiến họ chú ý đến những chi tiết khác nhau. Điều này không sai; nó chỉ trở thành vấn đề khi một người cho rằng góc nhìn của mình là toàn bộ ý nghĩa của bản văn.
Trong thần học cũng vậy. Một người lớn lên trong truyền thống Cải Chánh có thể đọc Rô-ma 9 và ngay lập tức nghĩ đến sự tuyển chọn. Một người lớn lên trong truyền thống Wesleyan có thể chú ý trước hết đến trách nhiệm đáp ứng của con người. Một người thuộc Chính Thống giáo có thể nhìn thấy tiến trình con người được biến đổi để thông phần bản tính thần linh. Bản văn không thay đổi; lăng kính ban đầu khiến người đọc đặt những câu hỏi khác nhau.
Điều thú vị là các lăng kính này không chỉ đến từ truyền thống giáo hội. Chúng còn đến từ văn hóa. Một tín hữu sống trong xã hội đề cao cá nhân thường đọc Kinh Thánh với trọng tâm là mối quan hệ cá nhân với Đức Chúa Trời. Trong khi đó, một tín hữu ở Trung Đông hoặc châu Á có thể tự nhiên chú ý hơn đến gia đình, cộng đồng và giao ước. Khi Phao-lô nói về "thân thể Đấng Christ", người đọc ở các nền văn hóa cộng đồng thường cảm nhận sức nặng của hình ảnh này rõ hơn người lớn lên trong một nền văn hóa quá nhấn mạnh cá nhân.
Lăng kính cũng có thể đến từ hoàn cảnh sống. Người từng trải qua đau khổ sẽ đọc sách Gióp khác với người chưa từng đối diện mất mát lớn. Người từng sống dưới chế độ áp bức có thể đọc Xuất Ai Cập với cảm xúc mạnh mẽ hơn. Người làm cha mẹ sẽ hiểu nhiều đoạn về tình phụ tử của Đức Chúa Trời theo một cách rất riêng. Những kinh nghiệm ấy không nhất thiết làm sai lệch Kinh Thánh; nhiều khi chúng giúp người đọc đồng cảm sâu sắc hơn với bản văn. Nhưng nếu kinh nghiệm trở thành tiêu chuẩn cao hơn Kinh Thánh, thì lăng kính đã bắt đầu che khuất điều bản văn muốn nói.
Trong triết học hiện đại, đặc biệt sau thế kỷ XX, nhiều học giả cho rằng vì ai cũng có lăng kính nên không thể biết được ý nghĩa khách quan của một bản văn. Đây là một trong những luận điểm của nhiều khuynh hướng hậu hiện đại. Theo cách nhìn này, ý nghĩa không nằm trong bản văn mà được tạo ra trong quá trình người đọc tương tác với bản văn. Cơ Đốc giáo lịch sử nhìn nhận rằng người đọc thực sự có lăng kính, nhưng không đồng ý với kết luận ấy. Hội Thánh truyền thống khẳng định rằng bản văn có một ý nghĩa khách quan gắn với ý định của tác giả, dù con người có thể hiểu chưa đầy đủ hoặc đôi khi hiểu sai. Chính vì vậy, nhiệm vụ của giải kinh không phải là tạo ra ý nghĩa mới, mà là không ngừng điều chỉnh lăng kính để tiến gần hơn đến ý nghĩa mà Đức Thánh Linh đã mặc khải.
Lịch sử Hội Thánh cung cấp nhiều ví dụ rất đáng học. Augustine chịu ảnh hưởng mạnh của triết học Plato. Thomas Aquinas đối thoại sâu với Aristotle. Luther bị thôi thúc bởi cuộc tranh luận về sự công chính hóa trong bối cảnh Giáo hội Tây phương. Calvin chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa nhân văn thời Phục Hưng với khẩu hiệu ad fontes ("trở về nguồn"). Wesley phục vụ giữa bối cảnh phục hưng thuộc linh và các vấn đề xã hội của nước Anh thế kỷ XVIII. Không ai trong số họ sống ngoài lịch sử. Điều làm họ trở thành những nhà thần học lớn không phải vì họ không có lăng kính, mà vì họ luôn để Kinh Thánh chất vấn chính lăng kính ấy.
Đến đây, chúng ta có thể rút ra một bài học rất thực tế. Khi gặp một cách giải thích khác với điều mình quen thuộc, thay vì lập tức hỏi: "Ai đúng?", hãy thử hỏi: "Họ đang bắt đầu từ những giả định nào? Họ đang đọc bản văn qua lăng kính nào? Lăng kính ấy giúp họ thấy điều gì, và có thể khiến họ bỏ sót điều gì?" Chỉ riêng việc đổi cách đặt câu hỏi như vậy cũng có thể thay đổi hoàn toàn chất lượng của một cuộc thảo luận thần học. Thay vì tranh cãi, chúng ta bắt đầu hiểu vì sao người kia đi đến kết luận ấy.
Đây cũng là lý do dự án của chúng ta không bắt đầu bằng Calvin hay Arminius. Nếu bắt đầu ngay từ các kết luận, rất dễ rơi vào việc chọn phe. Nhưng khi hiểu các lăng kính giải kinh trước, chúng ta sẽ nhận ra rằng mỗi hệ thống thần học đều là một nỗ lực đọc Kinh Thánh với những giả định nhất định. Có giả định rất mạnh, có giả định cần được xem xét lại, nhưng trước hết chúng ta cần nhận diện chúng.
Kết luận
Không ai đọc Kinh Thánh bằng một tờ giấy trắng. Mỗi người đều mang theo lịch sử, văn hóa, truyền thống, kinh nghiệm và những câu hỏi riêng. Điều đó không phải là điều đáng xấu hổ; đó là thực tế của con người. Tuy nhiên, người giải kinh trưởng thành không để lăng kính của mình trở thành thẩm quyền tối hậu. Họ sẵn sàng để Kinh Thánh liên tục sửa lại, mở rộng hoặc thậm chí phá vỡ những giả định mà họ đã mang theo từ trước. Chính thái độ ấy mới là nền tảng của sự học hỏi và trưởng thành thuộc linh.