Tính liên tục và tính gián đoạn
"Đừng tưởng Ta đến để phá Luật pháp hay các Tiên tri; Ta đến không phải để phá, nhưng để làm cho trọn." (Ma-thi-ơ 5:17)
Nếu phải chọn một câu hỏi đã ảnh hưởng đến toàn bộ thần học Cơ Đốc trong hai nghìn năm qua, mình sẽ chọn câu này. Không phải vì đây là câu hỏi gây nhiều tranh cãi nhất, mà vì gần như mọi tranh luận khác đều ít nhiều bắt nguồn từ nó. Khi đọc Cựu Ước, người tín hữu hiện đại rất nhanh sẽ gặp những điều mà mình không còn thực hành nữa. Luật về thức ăn, luật thanh sạch, các của lễ bằng sinh tế, ngày Sa-bát theo quy định Môi-se, lễ Vượt Qua, lễ Ngũ Tuần, chức tế lễ Lê-vi, đền thờ Giê-ru-sa-lem, phép cắt bì... Tất cả đều từng là những mệnh lệnh trực tiếp từ Đức Chúa Trời. Nếu vậy, tại sao Hội Thánh ngày nay không giữ toàn bộ những điều ấy? Ai quyết định điều gì còn hiệu lực và điều gì không? Đây không phải là câu hỏi của thế kỷ XXI; nó đã xuất hiện ngay trong sách Công vụ.
Cuộc khủng hoảng đầu tiên của Hội Thánh không phải là về Ba Ngôi, tiền định hay cánh chung. Cuộc khủng hoảng đầu tiên là: một người ngoại tin Chúa có cần trở thành người Do Thái trước không? Nếu Đức Chúa Trời đã ban Luật pháp cho Israel, liệu dân ngoại có phải chịu phép cắt bì, giữ luật ăn uống và tuân thủ toàn bộ luật Môi-se không? Sách Công vụ 15 ghi lại rằng vấn đề này nghiêm trọng đến mức các sứ đồ và trưởng lão phải họp tại Giê-ru-sa-lem để phân định. Điều đáng chú ý là họ không giải quyết bằng một câu Kinh Thánh duy nhất. Họ xem xét lời chứng của Phi-e-rơ, kinh nghiệm truyền giáo của Phao-lô và Ba-na-ba, lời tiên tri trong A-mốt, cùng với công việc của Đức Thánh Linh giữa dân ngoại. Ngay từ đầu, Hội Thánh đã phải học cách đọc toàn bộ câu chuyện cứu chuộc thay vì chỉ dựa trên một điều luật riêng lẻ.
Chính từ đây xuất hiện hai khái niệm sẽ theo chúng ta suốt phần còn lại của bộ sách: tính liên tục (continuity) và tính gián đoạn (discontinuity). Tính liên tục khẳng định rằng có những điều Đức Chúa Trời đã bày tỏ từ đầu và vẫn giữ nguyên giá trị xuyên suốt mọi thời đại. Tính gián đoạn khẳng định rằng cũng có những yếu tố chỉ dành cho một giai đoạn cụ thể trong lịch sử cứu chuộc và đạt đến sự hoàn tất nơi Đấng Christ. Thần học Cơ Đốc không phủ nhận Cựu Ước; câu hỏi là làm thế nào Cựu Ước tiếp tục sống trong Tân Ước.
Điều thú vị là ngay cả trong Tân Ước, chúng ta cũng thấy cả hai yếu tố này cùng tồn tại. Chúa Giê-xu tuyên bố rằng Ngài không đến để bãi bỏ Luật pháp nhưng để làm trọn. Phao-lô khẳng định rằng Luật pháp là thánh, công bình và tốt lành. Tác giả Hê-bơ-rơ lại nói rằng chức tế lễ Lê-vi đã được thay thế bởi chức tế lễ của Đấng Christ và rằng giao ước mới đã làm cho giao ước cũ trở nên "cũ". Nếu chỉ đọc từng câu riêng lẻ, người đọc rất dễ nghĩ rằng các tác giả đang mâu thuẫn. Nhưng khi đặt chúng trong toàn bộ tiến trình mặc khải, chúng ta bắt đầu thấy rằng Kinh Thánh đang nói về sự hoàn tất, chứ không đơn thuần là sự hủy bỏ.
Trong lịch sử thần học, các truyền thống khác nhau đã nhấn mạnh hai cực này ở mức độ khác nhau. Thần học Giao ước (Covenant Theology) thường nhấn mạnh tính liên tục giữa Israel và Hội Thánh, giữa các giao ước và giữa Luật đạo đức với đời sống Cơ Đốc. Ngược lại, Thần học Thời đại (Dispensational Theology) nhấn mạnh rằng có những giai đoạn khác nhau trong chương trình cứu chuộc và cần cẩn trọng để không đồng nhất Israel với Hội Thánh. Điều quan trọng là nhận ra rằng cả hai đều đang cố gắng trả lời cùng một câu hỏi: điều gì tiếp tục và điều gì thay đổi? Sự khác biệt nằm ở mức độ liên tục và mức độ gián đoạn mà mỗi hệ thống nhìn thấy.
Nhưng câu hỏi này còn sâu hơn nữa. Nó liên quan đến chính bản chất của giao ước. Khi một giao ước mới được thiết lập, giao ước trước đó còn hiệu lực đến đâu? Trong đời sống thường ngày, chúng ta quen với việc một hợp đồng mới có thể thay thế hợp đồng cũ. Tuy nhiên, trong Kinh Thánh, giao ước không chỉ là một hợp đồng pháp lý; nó là một mối quan hệ cứu chuộc. Vì vậy, nhiều điều trong giao ước cũ không biến mất mà được biến đổi hoặc đạt đến mục đích cuối cùng nơi Đấng Christ. Hệ thống sinh tế không còn tiếp tục vì của lễ hoàn hảo đã được dâng một lần đủ cả. Đền thờ không còn là trung tâm vì chính Đấng Christ và Hội Thánh trở thành nơi Đức Chúa Trời ngự. Phép cắt bì không còn là dấu hiệu nhận biết dân giao ước theo xác thịt, nhưng Tân Ước nói đến "sự cắt bì của lòng". Đây không phải là sự phủ nhận Cựu Ước; đây là cách Tân Ước trình bày sự hoàn tất của nó.
Điều đáng lưu ý là không phải mọi truyền thống đều sử dụng cùng một nguyên tắc để xác định điều gì còn hiệu lực. Có truyền thống phân biệt Luật pháp thành ba phần: luật đạo đức, luật nghi lễ và luật dân sự. Theo cách phân chia này, luật nghi lễ và dân sự đã hoàn tất trong Đấng Christ, còn luật đạo đức vẫn tiếp tục. Tuy nhiên, một số học giả hiện đại chỉ ra rằng chính Cựu Ước không bao giờ chia Luật pháp thành ba nhóm rõ ràng như vậy. Họ cho rằng đây là một công cụ thần học hữu ích được phát triển về sau, chứ không phải là một sự phân loại được trình bày trực tiếp trong bản văn. Điều này không có nghĩa mô hình ba phần là sai; nó nhắc chúng ta phân biệt giữa công cụ giải thích và điều bản văn nói trực tiếp. Đây chính là một ví dụ rất điển hình cho mục tiêu của bộ bách khoa này: không chỉ học các kết luận, mà còn truy tìm nguồn gốc của các kết luận ấy.
Một trong những sai lầm phổ biến nhất khi đọc Kinh Thánh là áp dụng toàn bộ Cựu Ước như thể Tân Ước chưa từng được viết, hoặc ngược lại, đọc Tân Ước như thể Cựu Ước không còn giá trị. Hai thái cực này đều xuất hiện nhiều lần trong lịch sử Hội Thánh. Một bên dẫn đến khuynh hướng Do Thái hóa Hội Thánh; bên kia dẫn đến việc xem nhẹ hoặc thậm chí loại bỏ Cựu Ước. Thực tế, chính Chúa Giê-xu và các sứ đồ không đi theo thái cực nào. Họ liên tục trích dẫn Cựu Ước, xem đó là Lời Đức Chúa Trời, nhưng đồng thời cũng khẳng định rằng nhiều điều trong Cựu Ước đã tìm thấy sự ứng nghiệm và ý nghĩa đầy đủ nơi Đấng Christ.
Đây cũng là lúc chúng ta cần bổ sung thêm một nguyên tắc rất quan trọng của giải kinh. Không phải mọi thay đổi trong Kinh Thánh đều là thay đổi giáo lý; nhiều thay đổi là thay đổi giai đoạn trong lịch sử cứu chuộc. Nô-ê được phép ăn thịt sau cơn Đại Hồng Thủy. Israel nhận Luật pháp tại Si-nai. Hội Thánh nhận Đức Thánh Linh vào Lễ Ngũ Tuần. Mỗi giai đoạn đều có những yếu tố mới được bày tỏ, nhưng tất cả cùng nằm trong một chương trình cứu chuộc thống nhất. Nếu không phân biệt được giữa lịch sử cứu chuộc (redemptive history) và đạo đức phổ quát, người đọc sẽ rất dễ hoặc tuyệt đối hóa những điều chỉ dành cho một thời kỳ, hoặc ngược lại, xem nhẹ những nguyên tắc có giá trị xuyên suốt.
Đến đây, chúng ta bắt đầu thấy vì sao chương này là nền móng cho gần như mọi hệ thống thần học. Cách một truyền thống trả lời câu hỏi "điều gì tiếp tục và điều gì thay đổi?" sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cách họ hiểu giao ước, phép báp-tem, ngày Sa-bát, Israel, Hội Thánh, các ân tứ, thiên niên kỷ và rất nhiều chủ đề khác. Chúng ta sẽ chưa vội kết luận truyền thống nào đúng hơn. Trước hết, điều quan trọng là phải hiểu rằng tất cả họ đều đang cố gắng trả lời cùng một câu hỏi nền tảng.
Kết luận
Nếu Chương 17 giúp chúng ta hiểu rằng mặc khải phát triển, thì Chương 18 giúp chúng ta hiểu rằng sự phát triển ấy tạo ra cả tính liên tục lẫn tính gián đoạn trong lịch sử cứu chuộc. Người giải kinh trưởng thành không chỉ hỏi: "Câu này có đúng không?" mà còn phải hỏi: "Câu này được ban cho ai? Trong giai đoạn nào của chương trình cứu chuộc? Và nó được hoàn tất như thế nào nơi Đấng Christ?" Những câu hỏi ấy sẽ trở thành chìa khóa khi chúng ta bắt đầu khảo sát các hệ thống thần học lớn.