Jacobus Arminius — Người đàn ông mà "Arminianism" chưa chắc đã giống
Một trong những điều thú vị nhất khi nghiên cứu lịch sử thần học là chúng ta thường biết đến các nhân vật qua những cuộc tranh luận về họ hơn là qua chính những gì họ đã viết. Điều này đặc biệt đúng với Jacobus Arminius. Trong nhiều Hội Thánh ngày nay, cái tên "Arminius" gần như đồng nghĩa với "ý chí tự do", "chống Calvin" hay "đề cao quyết định của con người". Tuy nhiên, khi quay trở lại các nguồn tài liệu gốc, chúng ta gặp một con người phức tạp hơn rất nhiều. Giống như Luther thường bị giản lược thành "95 Luận Đề" hay Calvin bị giản lược thành "tiền định", Arminius cũng thường bị thu hẹp vào một vài khẩu hiệu, trong khi toàn bộ hành trình tư tưởng của ông rộng lớn và tinh tế hơn nhiều.
Điều đầu tiên cần ghi nhớ là Jacobus Arminius chưa bao giờ tự gọi mình là "Arminian". Thuật ngữ Arminianism chỉ xuất hiện sau khi ông qua đời, do các học trò và cả những người phản đối sử dụng để mô tả dòng tư tưởng phát triển từ các tác phẩm của ông. Đây là một hiện tượng khá phổ biến trong lịch sử Hội Thánh. Augustine không tự gọi mình là Augustinian, Luther không tự gọi mình là Lutheran, và Calvin cũng không hề xây dựng một hệ thống mang tên Calvinism. Những cái tên ấy là sản phẩm của lịch sử, không phải của chính các tác giả.
Arminius sinh năm 1560 tại thị trấn Oudewater thuộc Cộng hòa Hà Lan, trong một giai đoạn mà châu Âu đang bị xé nát bởi cả chiến tranh chính trị lẫn xung đột tôn giáo. Cuộc Chiến tranh Tám Mươi Năm giữa Hà Lan và Đế quốc Tây Ban Nha đang diễn ra, và ranh giới giữa chính trị với thần học gần như không thể tách rời. Khi Arminius còn nhỏ, quân đội Tây Ban Nha tấn công Oudewater. Theo nhiều nguồn sử liệu, mẹ và nhiều người thân của ông đã thiệt mạng trong vụ thảm sát năm 1575, mặc dù các chi tiết cụ thể vẫn còn được các nhà sử học thảo luận do nguồn tư liệu không hoàn toàn thống nhất. Điều quan trọng ở đây không phải là sử dụng bi kịch tuổi thơ để giải thích thần học của Arminius, bởi lịch sử hiếm khi đơn giản như vậy. Tuy nhiên, hoàn cảnh ấy giúp chúng ta hiểu rằng ông lớn lên trong một thế giới đầy bất ổn, nơi những câu hỏi về sự công chính của Đức Chúa Trời, sự đau khổ và sự cứu rỗi không phải là những bài toán lý thuyết, mà là những vấn đề hiện sinh.
Nếu chỉ nhìn các cuộc tranh luận sau này, nhiều người sẽ tưởng Arminius được đào tạo trong một môi trường đối lập với Calvin. Sự thật lại hoàn toàn ngược lại. Ông được gửi đến Geneva để học thần học dưới sự hướng dẫn của Theodore Beza, người kế nhiệm trực tiếp của John Calvin. Nói cách khác, Arminius được đào tạo ngay trong trung tâm của truyền thống Cải chánh. Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với việc đọc lịch sử. Ông không phải là một người đứng ngoài hệ thống rồi tìm cách công kích nó. Trái lại, ông hiểu hệ thống ấy từ bên trong, sử dụng cùng phương pháp giải kinh, chia sẻ nhiều tiền đề thần học giống những người thầy của mình và trong những năm đầu phục vụ hoàn toàn được xem là một mục sư Reformed chính thống.
Sau khi hoàn tất việc học, Arminius trở thành mục sư tại Amsterdam và nhanh chóng được đánh giá cao nhờ khả năng giảng dạy cũng như đời sống đạo đức. Không có dấu hiệu nào cho thấy ông đang chuẩn bị khởi xướng một phong trào thần học mới. Thực tế, nếu lịch sử dừng lại ở giai đoạn này, có lẽ cái tên Arminius chỉ còn được nhớ như một mục sư và giáo sư tài năng của Giáo hội Cải chánh Hà Lan. Chính điều này làm cho bước ngoặt sau đó trở nên đáng chú ý hơn.
Bước ngoặt ấy đến không phải vì Arminius chủ động tìm kiếm một cuộc đối đầu với Calvin, mà vì ông được giao nhiệm vụ bảo vệ lập trường Cải chánh. Một học giả Hà Lan tên Dirck Volckertszoon Coornhert đã công khai chỉ trích một số cách diễn giải về tiền định trong truyền thống Reformed. Các lãnh đạo Hội Thánh Amsterdam tin rằng Arminius, với nền tảng học thuật vững chắc từ Geneva, sẽ có thể trả lời những lập luận này một cách thuyết phục. Vì thế, ông bắt đầu nghiên cứu sâu hơn các đoạn Kinh Thánh liên quan, đặc biệt là thư Rô-ma. Điều thú vị là chính quá trình chuẩn bị để phản biện lại khiến ông bắt đầu đặt câu hỏi đối với một số kết luận mà trước đó ông từng chấp nhận.
Điểm này rất đáng để chúng ta dừng lại suy nghĩ. Trong lịch sử tư tưởng, không ít lần những người cố gắng bảo vệ một quan điểm lại là những người đầu tiên nhận ra những câu hỏi còn bỏ ngỏ của chính hệ thống ấy. Điều đó không có nghĩa là hệ thống đó sai, cũng không có nghĩa là người đặt câu hỏi đúng. Nó chỉ cho thấy rằng việc nghiên cứu nghiêm túc đôi khi dẫn con người đến những kết luận mà chính họ không dự định từ đầu. Arminius nhiều lần khẳng định rằng sự thay đổi trong suy nghĩ của mình không xuất phát từ mong muốn chống đối Calvin, mà từ việc ông cảm thấy một số bản văn Kinh Thánh cần được xem xét kỹ hơn trước khi có thể đưa ra kết luận thần học.
Đây cũng là lúc một hiểu lầm rất phổ biến cần được điều chỉnh. Nhiều người cho rằng Arminius đề cao khả năng tự nhiên của con người và làm giảm vai trò của ân điển. Tuy nhiên, khi đọc trực tiếp các tác phẩm của ông, chúng ta sẽ thấy điều ngược lại. Arminius khẳng định con người sau sự sa ngã hoàn toàn không thể tự mình quay trở về với Đức Chúa Trời. Ông tin rằng ân điển của Đức Chúa Trời phải đi trước, đánh thức, soi sáng và ban năng lực để con người có thể đáp lại lời mời gọi của Tin Lành. Trên điểm này, ông vẫn đứng rất gần Augustine và vẫn chia sẻ với Calvin niềm xác tín rằng sự cứu rỗi luôn bắt đầu từ Đức Chúa Trời chứ không phải từ sáng kiến của con người.
Điều làm Arminius khác Calvin không phải là câu hỏi liệu ân điển có cần thiết hay không, mà là cách ông hiểu ân điển hoạt động như thế nào. Đây chính là trọng tâm của toàn bộ cuộc tranh luận sau này. Theo Arminius, vấn đề không phải là lựa chọn giữa "ân điển" và "ý chí con người", bởi cả hai bên đều bác bỏ ý tưởng con người tự cứu mình. Vấn đề là liệu ân điển của Đức Chúa Trời có luôn hoạt động theo cách không thể cưỡng lại hay không, và mối quan hệ giữa ân điển với sự đáp ứng của con người nên được hiểu như thế nào. Đó sẽ là chủ đề của các chương tiếp theo.
Một đặc điểm khác khiến nhiều học giả đánh giá cao Arminius là thái độ học thuật của ông. Trong các thư từ và bài giảng, ông thường xuyên nhấn mạnh rằng mình sẵn sàng được sửa dạy nếu có ai chứng minh từ Kinh Thánh rằng ông sai. Dĩ nhiên, nhiều nhà thần học trong lịch sử cũng từng nói điều tương tự, nhưng ở Arminius, tinh thần này xuất hiện khá nhất quán. Ông ít khi đưa ra những tuyên bố tuyệt đối về những điều mà theo ông Kinh Thánh chưa nói rõ, và nhiều lần cảnh báo việc xây dựng các kết luận vượt quá phạm vi của bản văn.
Điều cuối cùng cần lưu ý là Arminius chưa bao giờ hoàn thành một hệ thống thần học đầy đủ như Institutes của Calvin. Ông qua đời năm 1609, khi nhiều cuộc tranh luận vẫn còn dang dở. Văn kiện nổi tiếng mang tên Five Articles of Remonstrance không phải do chính Arminius viết, mà do các học trò và đồng sự của ông công bố vào năm 1610 để tóm tắt những điểm họ tin rằng phản ánh tư tưởng của ông. Vì thế, khi nghiên cứu lịch sử, chúng ta cần phân biệt rõ giữa Arminius, Arminianism cổ điển và các hình thức Arminianism phát triển về sau, đặc biệt là dưới ảnh hưởng của John Wesley. Ba giai đoạn này có sự liên tục, nhưng không hoàn toàn đồng nhất.
Đến đây, điều quan trọng nhất mà chúng ta học được không phải là Arminius đúng hay Calvin đúng, mà là một bài học về phương pháp. Nếu chỉ đọc các cuộc tranh luận hiện đại, chúng ta rất dễ biến Arminius thành biểu tượng của một phe phái. Nhưng khi quay về với bối cảnh lịch sử và các nguồn tài liệu gốc, chúng ta gặp một mục sư Reformed được đào tạo trong truyền thống Calvin, yêu mến Kinh Thánh, tôn trọng ân điển của Đức Chúa Trời và thành thật đặt ra những câu hỏi mà ông tin rằng cần phải được trả lời từ chính bản văn Kinh Thánh. Đó là điểm khởi đầu công bằng nhất trước khi chúng ta bước vào cuộc đối thoại giữa Calvin và Arminius.