Nghĩa đen và nghĩa biểu tượng
"Ngài bèn mở trí cho họ để hiểu Kinh Thánh." (Lu-ca 24:45)
15.1. Một trong những hiểu lầm lớn nhất của Cơ Đốc nhân
Có lẽ không có cụm từ nào được sử dụng nhiều trong các cuộc tranh luận thần học hơn câu: "Tôi chỉ đọc Kinh Thánh theo nghĩa đen." Đối với nhiều người, câu nói này hàm ý một thái độ trung thành với Lời Chúa, trong khi việc đọc theo biểu tượng thường bị xem là chủ quan hoặc thiếu tôn trọng bản văn. Tuy nhiên, khi khảo sát lịch sử giải kinh và chính cách Kinh Thánh sử dụng ngôn ngữ, chúng ta sẽ thấy vấn đề phức tạp hơn rất nhiều.
Trước hết cần khẳng định rằng không một người nào đọc toàn bộ Kinh Thánh hoàn toàn theo nghĩa đen. Khi Chúa Giê-xu nói: "Ta là cửa," không ai trong các truyền thống Cơ Đốc chính thống cho rằng Ngài là một cánh cửa bằng gỗ. Khi Thi Thiên nói rằng "các núi nhảy mừng" hay "các sông vỗ tay," không ai cho rằng tác giả đang mô tả một hiện tượng địa chất. Ngược lại, khi các sách Phúc Âm thuật lại việc Chúa Giê-xu chịu đóng đinh dưới thời Bôn-xơ Phi-lát, hầu hết mọi truyền thống đều hiểu đây là một sự kiện lịch sử. Điều này cho thấy câu hỏi thực sự không phải là "nghĩa đen hay nghĩa biểu tượng", mà là "làm thế nào để nhận biết khi nào bản văn đang sử dụng ngôn ngữ theo nghĩa thông thường, khi nào đang sử dụng hình ảnh, và khi nào đang kết hợp cả hai?"
Một trong những đóng góp quan trọng của giải kinh hiện đại là làm rõ rằng thuật ngữ literal interpretation (giải thích theo nghĩa đen) thường bị hiểu sai. Trong truyền thống giải kinh lịch sử–ngữ pháp, "nghĩa đen" không có nghĩa là hiểu mọi từ theo nghĩa vật lý, mà là hiểu bản văn theo nghĩa tự nhiên mà tác giả muốn truyền đạt trong bối cảnh văn học của nó. Nếu tác giả đang viết thơ, người đọc phải đọc như thơ; nếu đang viết dụ ngôn, phải đọc như dụ ngôn; nếu đang viết lịch sử, phải đọc như lịch sử. Vì vậy, nhiều học giả thích dùng cụm từ "nghĩa văn học thông thường" (literal according to literary convention) thay vì "nghĩa đen", bởi nó tránh được sự ngộ nhận rằng mọi câu đều phải được hiểu theo nghĩa vật lý.
Điều này đưa chúng ta đến một nguyên tắc rất quan trọng: nghĩa đen và nghĩa biểu tượng không phải là hai thái cực đối lập, mà là hai phương thức ngôn ngữ cùng tồn tại trong mọi nền văn hóa. Ngay trong giao tiếp hằng ngày, chúng ta thường nói: "Tôi chết mệt rồi", "Anh ấy là cánh tay phải của tôi", hay "Cô ấy có trái tim vàng". Không ai nghĩ những câu ấy mô tả thực tế sinh học. Chúng ta hiểu đúng vì chúng ta chia sẻ cùng một hệ thống ngôn ngữ và văn hóa. Các tác giả Kinh Thánh cũng sử dụng ngôn ngữ theo cách tương tự.
Lịch sử Hội Thánh cho thấy việc phân biệt giữa nghĩa đen và nghĩa biểu tượng chưa bao giờ đơn giản. Trong những thế kỷ đầu, trường phái Alexandria, với các đại diện như Origen, thường nhấn mạnh rằng nhiều bản văn mang những tầng ý nghĩa thuộc linh vượt lên trên nghĩa lịch sử. Họ cho rằng nếu chỉ dừng ở nghĩa bề mặt, người đọc sẽ bỏ lỡ chiều sâu của mặc khải. Ngược lại, trường phái Antioch nhấn mạnh rằng ý nghĩa lịch sử và ngữ pháp phải luôn là nền tảng, bởi nếu không có một điểm tựa khách quan, việc giải kinh rất dễ trở thành sự tưởng tượng. Cuộc đối thoại giữa hai trường phái này đã định hình phần lớn lịch sử giải kinh trong nhiều thế kỷ tiếp theo.
Đến thời Trung Cổ, phương pháp "bốn tầng ý nghĩa" (quadriga) trở nên phổ biến ở Tây Âu. Theo phương pháp này, một bản văn có thể được đọc ở bốn cấp độ: nghĩa lịch sử, nghĩa đạo đức, nghĩa ngụ ngôn và nghĩa cánh chung. Chẳng hạn, thành Giê-ru-sa-lem có thể được hiểu là thành phố lịch sử của Israel, là hình ảnh của Hội Thánh, là biểu tượng của linh hồn người tin và cũng là hình ảnh của Giê-ru-sa-lem mới trong tương lai. Phương pháp này giúp nhiều tín hữu thấy được sự phong phú của Kinh Thánh, nhưng đồng thời cũng mở ra nguy cơ gán cho bản văn những ý nghĩa mà chính tác giả không hề có ý định truyền đạt.
Phong trào Cải Chánh ở thế kỷ XVI phản ứng mạnh mẽ với xu hướng đó. Martin Luther và John Calvin đều cho rằng việc giải kinh phải bắt đầu từ ý nghĩa lịch sử–ngữ pháp của bản văn. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng họ không phủ nhận biểu tượng hay tiên biểu. Calvin nhiều lần giải thích các Thi Thiên bằng ngôn ngữ thi ca và thừa nhận những hình bóng về Đấng Christ trong Cựu Ước. Điều họ phản đối là việc sử dụng biểu tượng một cách tùy tiện mà không có nền tảng từ chính Kinh Thánh.
Một câu hỏi quan trọng xuất hiện ở đây là: Ai quyết định khi nào một chi tiết là biểu tượng? Trong nghiên cứu hiện đại, không có một công thức đơn giản. Thay vào đó, người giải kinh thường cân nhắc đồng thời nhiều yếu tố: thể loại văn chương, văn cảnh gần và xa, cấu trúc của bản văn, cách các tác giả Kinh Thánh khác sử dụng cùng hình ảnh ấy, bối cảnh văn hóa và mức độ phù hợp với toàn bộ thần học của Kinh Thánh. Nói cách khác, việc xác định biểu tượng không dựa trên trực giác mà dựa trên sự tích lũy bằng chứng.
Một ví dụ kinh điển là sách Khải Huyền. Hầu như tất cả các truyền thống đều đồng ý rằng đây là văn chương khải huyền, một thể loại vốn sử dụng rất nhiều biểu tượng. Tuy nhiên, sự đồng thuận dừng lại ở đó. Các trường phái khác nhau lại bất đồng về việc biểu tượng nào cần được hiểu theo nghĩa lịch sử, biểu tượng nào mang tính thần học và biểu tượng nào nói về tương lai. Chính sự khác biệt trong cách đánh giá các biểu tượng này đã dẫn đến các hệ thống cánh chung khác nhau mà chúng ta sẽ khảo sát ở phần sau của bộ sách.
Một nguyên tắc đáng chú ý là biểu tượng không làm giảm tính chân thật của mặc khải. Khi Chúa Giê-xu gọi mình là "Người Chăn Chiên Lành", Ngài không đang nói theo nghĩa vật lý, nhưng chân lý mà hình ảnh ấy truyền đạt hoàn toàn có thật. Ngược lại, một bản văn lịch sử cũng có thể mang ý nghĩa biểu tượng. Cuộc Vượt Qua vừa là một sự kiện lịch sử, vừa trở thành hình bóng về công trình cứu chuộc của Đấng Christ trong Tân Ước. Điều này cho thấy lịch sử và biểu tượng không loại trừ nhau; trong nhiều trường hợp, chính các sự kiện lịch sử trở thành nền tảng cho các ý nghĩa thần học sâu sắc hơn.
Kết luận
Một trong những bài học lớn nhất của lịch sử giải kinh là không nên đặt "nghĩa đen" và "nghĩa biểu tượng" vào thế đối đầu. Câu hỏi quan trọng không phải là người giải kinh thích cách đọc nào, mà là tác giả được Đức Thánh Linh soi dẫn đang sử dụng loại ngôn ngữ nào để truyền đạt chân lý. Người đọc trung thành không phải là người luôn chọn nghĩa đen hay luôn chọn nghĩa biểu tượng, mà là người sẵn sàng để chính bản văn, trong văn cảnh và thể loại của nó, hướng dẫn cách mình phải đọc.