PROJECTBEREA
BẢN THẢO V0.1  /  CHƯƠNG 27
MỤC III · LỊCH SỬ HỘI THÁNH

Arius và Athanasius

Project Berea·9 phút đọcBản thảo v0.1

Nếu phải chọn một cuộc tranh luận quan trọng nhất trong bốn thế kỷ đầu của Hội Thánh, mình sẽ chọn cuộc tranh luận giữa Arius và Athanasius. Không phải vì đây là cuộc tranh luận đầu tiên, cũng không phải vì nó chấm dứt mọi bất đồng, mà vì nó đụng đến câu hỏi nền tảng nhất của đức tin Cơ Đốc: Đức Chúa Giê-xu thật sự là ai?

Ngày nay, hầu hết tín hữu đều có thể trả lời khá nhanh rằng Chúa Giê-xu vừa hoàn toàn là Đức Chúa Trời vừa hoàn toàn là con người. Nhưng chúng ta rất dễ quên rằng ngôn ngữ ấy là kết quả của hàng chục năm tranh luận, cầu nguyện, nghiên cứu Kinh Thánh và đôi khi là lưu đày, bắt bớ. Đối với các tín hữu đầu thế kỷ IV, câu trả lời chưa hề được diễn đạt bằng những thuật ngữ mà chúng ta quen thuộc hôm nay. Họ biết các sứ đồ đã thờ phượng Chúa Giê-xu, cầu nguyện với Ngài và gọi Ngài là Chúa. Đồng thời, họ cũng biết Kinh Thánh khẳng định chỉ có một Đức Chúa Trời. Làm thế nào để giữ trọn cả hai điều ấy mà không rơi vào mâu thuẫn? Đó chính là bài toán của thời đại.

Nhân vật khởi đầu cuộc tranh luận là Arius, một trưởng lão tại thành Alexandria vào đầu thế kỷ IV. Arius không phải là một người vô thần hay một kẻ cố ý phá hoại Hội Thánh. Trái lại, ông được biết đến là một người khổ hạnh, có khả năng giảng dạy và rất được nhiều người kính trọng. Điều khiến ông nổi tiếng không phải đời sống đạo đức, mà là cách ông cố gắng bảo vệ niềm tin chỉ có một Đức Chúa Trời tuyệt đối. Trong suy nghĩ của Arius, nếu Đức Chúa Con cũng là Đức Chúa Trời theo đúng nghĩa như Đức Chúa Cha, thì chẳng phải Cơ Đốc giáo sẽ rơi vào đa thần hay sao? Để tránh điều đó, ông đưa ra một kết luận: Con là tạo vật đầu tiên và cao trọng nhất mà Đức Chúa Cha đã dựng nên trước mọi thời đại. Qua Con, mọi vật khác được tạo dựng. Vì vậy, Con cao hơn mọi tạo vật, nhưng vẫn không ngang bằng với Cha.

Lập luận này nghe có vẻ hợp lý đối với khá nhiều người lúc bấy giờ. Arius cũng không thiếu các câu Kinh Thánh để bảo vệ quan điểm của mình. Ông thường trích Châm Ngôn 8, nơi Sự Khôn Ngoan được nói đến bằng những ngôn ngữ mà ông cho là ám chỉ Đấng Christ; ông viện dẫn Giăng 14:28, nơi Chúa Giê-xu nói: "Cha lớn hơn Ta"; ông cũng nhấn mạnh Cô-lô-se 1:15, gọi Đấng Christ là "trưởng tử của mọi loài được dựng nên". Đối với Arius, những câu ấy cho thấy Con có địa vị cao nhất trong mọi tạo vật, nhưng vẫn không phải là Đấng đời đời như Cha.

Điều rất đáng học ở đây là Arius không hề phủ nhận Kinh Thánh. Ông cũng không phủ nhận rằng Chúa Giê-xu là Cứu Chúa. Ông chỉ đọc những đoạn Kinh Thánh ấy qua một tiền giả định rất mạnh: chỉ có một Đấng là Đức Chúa Trời tuyệt đối, nên nếu Con được sinh ra từ Cha thì phải có một thời điểm Con chưa hiện hữu. Câu khẩu hiệu nổi tiếng của những người theo Arius là: "Đã có lúc Con chưa hiện hữu." Chỉ một câu ấy đã tóm tắt toàn bộ hệ thống thần học của họ.

Ở phía bên kia là Athanasius, khi cuộc tranh luận bắt đầu ông còn khá trẻ và chỉ là một phó tế tại Alexandria. Nếu nhìn theo tiêu chuẩn con người, rất ít ai nghĩ ông sẽ trở thành nhân vật trung tâm của lịch sử thần học. Nhưng Athanasius nhìn thấy một hệ quả mà ông cho rằng Arius đã bỏ qua. Theo ông, vấn đề không chỉ là địa vị của Đấng Christ; vấn đề là sự cứu rỗi của con người.

Ông lập luận theo một hướng rất khác. Nếu Chúa Giê-xu chỉ là tạo vật, dù cao quý đến đâu, thì Ngài không thể ban chính sự sống của Đức Chúa Trời cho nhân loại. Một tạo vật không thể kết hiệp con người với Đấng Tạo Hóa theo cách tuyệt đối. Chỉ chính Đức Chúa Trời mới có thể cứu con người khỏi tội lỗi và sự chết. Athanasius thường diễn đạt điều này bằng một câu nổi tiếng trong tác phẩm On the Incarnation: "Điều chưa được mang lấy thì chưa được chữa lành." Ý ông là: Đấng Christ phải thật sự mang lấy trọn vẹn bản tính con người để cứu chuộc con người, nhưng đồng thời Ngài cũng phải thật sự là Đức Chúa Trời để ban sự sống và chiến thắng sự chết. Nếu thiếu một trong hai, công cuộc cứu chuộc sẽ không còn trọn vẹn.

Đến đây, chúng ta bắt đầu thấy một điều rất quan trọng trong lịch sử thần học. Hai bên không chỉ tranh luận về một câu Kinh Thánh riêng lẻ; họ đang xuất phát từ hai mối quan tâm thần học khác nhau. Arius cố bảo vệ sự độc nhất của Đức Chúa Trời. Athanasius cố bảo vệ sự trọn vẹn của sự cứu rỗi. Cả hai đều nghĩ mình đang bảo vệ đức tin các sứ đồ. Chính vì vậy, nếu chỉ gắn nhãn "một bên đúng, một bên sai" mà không hiểu điều họ đang cố gìn giữ, chúng ta sẽ bỏ lỡ chiều sâu của cuộc tranh luận.

Cuộc tranh luận nhanh chóng lan khắp Đế quốc La Mã. Các giám mục chia thành nhiều nhóm khác nhau. Có người hoàn toàn ủng hộ Arius. Có người hoàn toàn đứng về Athanasius. Nhưng cũng có rất nhiều người tìm cách dung hòa bằng những công thức trung gian. Điều này cho thấy lịch sử hiếm khi chỉ có hai phe rõ ràng như sách giáo khoa thường mô tả. Thực tế, có cả một phổ quan điểm với những khác biệt rất tinh tế về thuật ngữ Hy Lạp, đặc biệt quanh các từ ousia (bản thể) và hypostasis (ngôi vị hoặc thực tại cá biệt, tùy bối cảnh). Chính những khác biệt ngôn ngữ này về sau đã tạo nên không ít hiểu lầm giữa các Hội Thánh nói tiếng Hy Lạp và nói tiếng La-tinh.

Trước tình trạng chia rẽ ngày càng nghiêm trọng, Hoàng đế Constantine quyết định triệu tập một công đồng tại thành Nicaea vào năm 325. Điều này thường dẫn đến một hiểu lầm rất phổ biến rằng Constantine đã quyết định thần học cho Hội Thánh. Thực tế phức tạp hơn nhiều. Constantine quả thật là người triệu tập công đồng và mong muốn sự hiệp nhất của đế quốc, nhưng ông không phải là nhà thần học, cũng không phải là người tự mình viết tín điều. Những cuộc tranh luận chính vẫn diễn ra giữa các giám mục, những người đã dành cả đời để nghiên cứu Kinh Thánh và chăm sóc Hội Thánh. Hoàng đế tạo điều kiện cho cuộc gặp gỡ; ông không thay thế công việc thần học của các giám mục.

Tại Nicaea, Hội Thánh cuối cùng đã chọn một thuật ngữ sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ lịch sử Cơ Đốc giáo: homoousios, thường được dịch là "đồng bản thể" hay "cùng một bản thể" với Đức Chúa Cha. Điều đáng chú ý là từ này không xuất hiện trong Kinh Thánh. Vì sao Hội Thánh vẫn sử dụng nó? Bởi vì họ tin rằng mặc dù thuật ngữ không có trong bản văn, nhưng nó là công cụ chính xác nhất để bảo vệ điều mà toàn bộ lời chứng Kinh Thánh đang nói về Đấng Christ. Đây là một nguyên tắc mà chúng ta đã gặp trước đó: một thuật ngữ có thể không nằm trong Kinh Thánh, nhưng vẫn có thể là cách diễn đạt trung thành đối với giáo huấn của Kinh Thánh.

Tuy nhiên, nếu nghĩ rằng Nicaea đã giải quyết xong mọi chuyện thì chúng ta sẽ đánh giá thấp sự phức tạp của lịch sử. Sau công đồng, phe Arius không biến mất. Trong nhiều giai đoạn, chính Athanasius phải sống lưu đày vì các biến động chính trị và giáo hội. Ông bị đày khỏi Alexandria tới năm lần. Có thời điểm dường như phần lớn các giám mục Đông phương đều chống lại ông. Chính vì vậy mới xuất hiện câu nói nổi tiếng: "Athanasius contra mundum" – "Athanasius chống lại cả thế giới." Dĩ nhiên, câu nói này mang tính biểu tượng nhiều hơn là mô tả chính xác mọi chi tiết lịch sử, nhưng nó phản ánh việc Athanasius đã kiên trì bảo vệ lập trường của mình ngay cả khi điều đó khiến ông phải trả giá rất đắt.

Khi nhìn lại cuộc tranh luận này, điều làm mình ấn tượng nhất không phải là ai thắng ai thua, mà là cách Hội Thánh học được một nguyên tắc quan trọng: không phải mọi câu hỏi thần học đều có thể giải quyết chỉ bằng cách trích dẫn thêm nhiều câu Kinh Thánh. Đến một lúc nào đó, Hội Thánh phải hỏi: "Làm thế nào để tất cả các câu Kinh Thánh này cùng đúng một lúc?" Chính nhu cầu tổng hợp toàn bộ lời chứng Kinh Thánh đã dẫn đến sự hình thành của các tín điều cổ đại. Những tín điều ấy không nhằm thay thế Kinh Thánh, mà nhằm bảo vệ cách đọc Kinh Thánh mà Hội Thánh tin là trung thành nhất với lời chứng của các sứ đồ.

Kết luận

Cuộc tranh luận giữa Arius và Athanasius không chỉ xoay quanh một thuật ngữ Hy Lạp hay một công thức triết học. Nó là nỗ lực của Hội Thánh để trả lời câu hỏi nền tảng nhất: Đấng mà chúng ta thờ phượng là ai? Nếu Ngài không thật sự là Đức Chúa Trời, thì sự cứu rỗi mang ý nghĩa gì? Nếu Ngài không thật sự là con người, thì Ngài có thật sự đại diện cho nhân loại không? Chính từ cuộc tranh luận ấy, Hội Thánh học được rằng việc bảo vệ chân lý đôi khi đòi hỏi phải tìm những ngôn ngữ mới để diễn đạt điều Kinh Thánh đã mặc khải, đồng thời luôn cẩn trọng để những ngôn ngữ ấy không vượt quá điều Kinh Thánh cho phép.

❦
Hết chương 27 · Cảm ơn bạn đã dành thời gian tra xét.

Tìm một chương sách

Không gian đọc của bạn

Cỡ chữ

20 px

Màu trang