Từ Nicaea đến Chalcedon (325–451 SC)
Sau Công đồng Nicaea năm 325, nhiều người tưởng rằng cuộc khủng hoảng thần học lớn nhất của Hội Thánh đã kết thúc. Tín điều Nicaea đã tuyên xưng rằng Đức Chúa Con "đồng bản thể" (homoousios) với Đức Chúa Cha, bác bỏ quan điểm của Arius rằng Con chỉ là tạo vật cao nhất. Nhưng lịch sử hiếm khi đơn giản như vậy. Nicaea đã trả lời câu hỏi Đấng Christ có thật là Đức Chúa Trời không? Tuy nhiên, nó chưa trả lời đầy đủ một câu hỏi khác khó không kém: nếu Ngài vừa là Đức Chúa Trời vừa là con người, thì điều đó phải được hiểu như thế nào?
Thoạt nhìn, đây có vẻ chỉ là một cuộc tranh luận về thuật ngữ. Nhưng khi đọc các tác phẩm của các Giáo phụ, chúng ta sẽ thấy họ không tranh luận vì yêu thích triết học Hy Lạp. Họ đang cố bảo vệ chính câu chuyện cứu chuộc. Nếu Chúa Giê-xu không thật sự là con người, thì Ngài không thể đại diện cho nhân loại. Nhưng nếu nhân tính của Ngài làm giảm hoặc thay đổi thần tính của Ngài, thì Ngài cũng không còn là Đức Chúa Trời theo đúng nghĩa. Làm thế nào để giữ được cả hai chân lý ấy mà không hy sinh một trong hai? Đó là bài toán kéo dài hơn một thế kỷ sau Nicaea.
Một điều rất thú vị là những cuộc tranh luận này phần lớn diễn ra ở các trung tâm văn hóa lớn của Đế quốc La Mã, đặc biệt là Alexandria và Antiôkia. Hai thành phố này không chỉ khác nhau về địa lý mà còn khác nhau về truyền thống tư duy. Trường phái Alexandria có xu hướng nhấn mạnh sự hiệp nhất của Đấng Christ. Họ rất lo ngại rằng nếu nói quá mạnh về hai bản tính, người ta sẽ vô tình chia Đấng Christ thành hai con người. Ngược lại, trường phái Antiôkia nhấn mạnh tính hiện thực của nhân tính Chúa Giê-xu. Họ sợ rằng nếu chỉ nói đến thần tính, nhân tính của Ngài sẽ trở thành hình thức hoặc bị hòa tan vào thần tính.
Điều đáng chú ý là cả hai mối quan tâm đều xuất phát từ Kinh Thánh. Khi đọc Phúc Âm Giăng, chúng ta thấy những câu như: "Ban đầu có Ngôi Lời, Ngôi Lời ở cùng Đức Chúa Trời, và Ngôi Lời là Đức Chúa Trời." Nhưng cũng chính sách ấy nói: "Ngôi Lời đã trở nên xác thịt." Các sách Phúc Âm kể rằng Chúa Giê-xu mệt mỏi, đói, khóc và chịu chết. Đồng thời, Ngài tha tội, khiến biển yên lặng, nhận sự thờ phượng và được gọi là "Chúa". Hội Thánh không muốn đánh mất bất kỳ nhóm câu Kinh Thánh nào. Thách thức là diễn đạt mối quan hệ giữa chúng.
Trong bối cảnh ấy, một nhân vật gây tranh cãi xuất hiện là Nestorius, Thượng phụ Constantinople. Ông phản đối việc gọi Ma-ri là Theotokos – "Đấng sinh Đức Chúa Trời" hay thường được dịch là "Mẹ Đức Chúa Trời". Điều cần hiểu ở đây là tranh luận không chủ yếu xoay quanh Ma-ri. Vấn đề thực sự là: người được Ma-ri sinh ra là ai? Nếu người ấy chính là Ngôi Lời nhập thể, thì danh xưng Theotokos nhằm bảo vệ chân lý về Đấng Christ chứ không nhằm nâng cao địa vị của Ma-ri. Nestorius lo ngại rằng danh xưng này làm mờ ranh giới giữa thần tính và nhân tính. Các đối thủ của ông, đặc biệt là Cyril thành Alexandria, lại cho rằng nếu từ chối Theotokos, rất dễ rơi vào việc xem Đấng Christ như hai chủ thể tách biệt – một con người Giê-xu và một Ngôi Lời thần linh chỉ "ở cùng" con người ấy.
Cuộc tranh luận trở nên gay gắt không chỉ vì thần học mà còn vì chính trị giáo hội. Alexandria và Constantinople đều là những trung tâm quyền lực lớn. Những bất đồng về ngôn ngữ thần học nhanh chóng bị đan xen với cạnh tranh về ảnh hưởng giữa các tòa giám mục. Đây là một bài học lịch sử rất quan trọng: thần học và chính trị giáo hội không phải lúc nào cũng tách rời nhau. Một quyết định thần học đôi khi cũng chịu tác động bởi các mối quan hệ quyền lực, cá tính của lãnh đạo và hoàn cảnh xã hội. Điều đó không tự động làm cho kết luận thần học sai, nhưng nhắc chúng ta rằng lịch sử luôn phức tạp hơn những bản tóm tắt đơn giản.
Chưa dừng lại ở đó, một phản ứng khác lại xuất hiện. Nếu Nestorius bị cho là phân chia Đấng Christ quá mức, thì Eutyches lại bị chỉ trích vì nhấn mạnh sự hiệp nhất đến mức dường như nhân tính của Chúa Giê-xu bị "hấp thụ" vào thần tính. Quan điểm này về sau thường được gọi là Monophysitism – "một bản tính". Những người theo hướng này không phủ nhận việc Chúa Giê-xu là con người, nhưng họ diễn đạt mối quan hệ giữa hai bản tính theo cách khiến nhiều giám mục lo ngại rằng nhân tính thật của Ngài đã không còn được giữ nguyên.
Để giải quyết tình trạng ấy, Công đồng Chalcedon được triệu tập vào năm 451. Có thể nói đây là một trong những đỉnh cao của thần học cổ đại. Điều đáng khâm phục là các giám mục không cố giải thích mọi điều về mầu nhiệm Đấng Christ. Trái lại, họ rất cẩn trọng trong cách giới hạn ngôn ngữ của mình. Tín điều Chalcedon tuyên bố rằng Chúa Giê-xu là một Ngôi vị trong hai bản tính, thần tính và nhân tính, "không lẫn lộn, không thay đổi, không phân chia và không tách rời." Bốn mệnh đề phủ định này nghe có vẻ đơn giản, nhưng chúng là kết quả của hơn một thế kỷ tranh luận. "Không lẫn lộn" và "không thay đổi" nhằm tránh việc một bản tính nuốt mất bản tính kia. "Không phân chia" và "không tách rời" nhằm tránh việc biến Đấng Christ thành hai chủ thể độc lập.
Điều rất thú vị là Chalcedon không cố giải thích cách hai bản tính kết hợp. Công đồng chỉ xác định những điều Hội Thánh tin rằng Kinh Thánh không cho phép chúng ta phủ nhận. Đây là một điểm phương pháp luận rất đáng học. Đôi khi thần học trưởng thành không nằm ở việc giải thích hết mọi mầu nhiệm, mà ở việc biết đâu là ranh giới mà Kinh Thánh cho phép chúng ta bước tới và đâu là nơi chúng ta cần dừng lại với sự khiêm nhường.
Tuy nhiên, cũng giống như Nicaea, Chalcedon không chấm dứt mọi tranh luận. Một số Hội Thánh tại Ai Cập, Syria và Armenia không chấp nhận công thức Chalcedon. Từ đó dần hình thành các truyền thống mà ngày nay chúng ta gọi là Chính Thống giáo Cổ Đông phương (Oriental Orthodox Churches). Điều đáng chú ý là nhiều học giả hiện đại cho rằng một phần của sự chia rẽ này đến từ khác biệt ngôn ngữ và cách sử dụng thuật ngữ giữa tiếng Hy Lạp, tiếng Syriac và tiếng Coptic. Nói cách khác, có những bất đồng thực sự về thần học, nhưng cũng có những hiểu lầm do cách diễn đạt. Trong thế kỷ XX, nhiều cuộc đối thoại đại kết đã cho thấy một số khác biệt từng bị xem là đối lập hoàn toàn thực ra có thể gần nhau hơn người ta tưởng.
Khi nhìn lại toàn bộ giai đoạn từ Nicaea đến Chalcedon, điều gây ấn tượng nhất không phải là số lượng các công đồng hay những thuật ngữ Hy Lạp khó nhớ. Điều đáng chú ý hơn là thái độ của Hội Thánh trước mầu nhiệm. Các Giáo phụ hiểu rằng họ đang nói về Đấng vừa thật sự là Đức Chúa Trời vừa thật sự là con người – một thực tại vượt quá khả năng diễn đạt trọn vẹn của ngôn ngữ loài người. Vì thế, thần học tốt nhất của họ không phải là cố gắng "giải mã" mầu nhiệm, mà là dùng ngôn ngữ chính xác nhất có thể để bảo vệ điều Kinh Thánh mặc khải, đồng thời tránh những kết luận mà Kinh Thánh không cho phép.
Kết luận
Từ năm 325 đến 451, Hội Thánh đã trải qua một trong những giai đoạn hình thành thần học sâu sắc nhất trong lịch sử. Nếu Nicaea khẳng định Đấng Christ thật sự là Đức Chúa Trời, thì Chalcedon giúp Hội Thánh diễn đạt cách Ngài vừa hoàn toàn là Đức Chúa Trời vừa hoàn toàn là con người mà không đánh mất bất kỳ chân lý nào trong Kinh Thánh. Những công thức ấy không nhằm thay thế bản văn Kinh Thánh; chúng là kết quả của nỗ lực nhiều thế hệ nhằm để toàn bộ lời chứng của Kinh Thánh cùng được tôn trọng.