Sensus Plenior
"Hãy tra xem lời tiên tri ấy chỉ về ai..." (1 Phi-e-rơ 1:10–12)
Nếu bạn từng đọc Tân Ước rồi quay lại Cựu Ước, có lẽ bạn đã gặp một cảm giác rất lạ. Có những câu mà khi đọc trong Cựu Ước, bạn thấy dường như chỉ nói về một sự kiện trong thời của tiên tri. Nhưng khi sang Tân Ước, các sứ đồ lại áp dụng câu ấy cho Chúa Giê-xu. Điều này khiến nhiều người đặt câu hỏi: Có phải các sứ đồ đang "đọc thêm" vào Cựu Ước, hay ngay từ đầu Đức Chúa Trời đã đặt trong bản văn một ý nghĩa mà chính tác giả con người chưa nhìn thấy hết?
Chính từ câu hỏi ấy mà thần học phát triển khái niệm Sensus Plenior, tiếng Latin có nghĩa là "ý nghĩa đầy đủ hơn" (fuller sense).
Điều quan trọng đầu tiên cần khẳng định là Sensus Plenior không phải là ý tưởng rằng một câu Kinh Thánh có vô số ý nghĩa tùy người đọc. Nếu vậy, Kinh Thánh sẽ mất tính khách quan. Khái niệm này chỉ đặt ra một câu hỏi rất cụ thể: Liệu Đức Chúa Trời, với tư cách là Tác giả tối hậu của Kinh Thánh, có thể chủ ý truyền đạt nhiều hơn những gì tác giả con người ý thức đầy đủ vào thời điểm viết hay không?
Đây là một câu hỏi rất sâu, vì nó liên quan trực tiếp đến học thuyết về sự linh cảm của Kinh Thánh. Nếu Kinh Thánh chỉ hoàn toàn là sản phẩm của tác giả con người, thì ý nghĩa cuối cùng sẽ bị giới hạn trong điều tác giả hiểu. Nhưng nếu Đức Thánh Linh thực sự hướng dẫn quá trình mặc khải, thì liệu Ngài có thể dệt vào bản văn những chiều kích sẽ chỉ được sáng tỏ khi lịch sử cứu chuộc tiến triển không?
Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất là Ô-sê 11:1: "Ta đã gọi con Ta ra khỏi Ai Cập." Trong văn cảnh nguyên thủy, tiên tri Ô-sê đang nhắc lại lịch sử của Israel. "Con Ta" ở đây rõ ràng là dân Israel trong cuộc Xuất Ai Cập. Nếu dừng ở đó, hầu hết các học giả đều đồng ý rằng đây là ý nghĩa lịch sử của bản văn.
Nhưng đến Ma-thi-ơ 2:15, sau khi Giô-sép đưa Hài Nhi Giê-xu sang Ai Cập rồi trở về, Ma-thi-ơ viết: "...để ứng nghiệm lời Chúa đã phán qua tiên tri rằng: 'Ta đã gọi Con Ta ra khỏi Ai Cập.'" Lập tức câu hỏi xuất hiện. Ô-sê có đang tiên tri trực tiếp về Chúa Giê-xu không? Hay Ma-thi-ơ đang đọc lại lịch sử Israel dưới ánh sáng của Đấng Christ? Hay Đức Chúa Trời đã đặt trong lời của Ô-sê một ý nghĩa sâu hơn mà chính Ô-sê chưa nhận biết đầy đủ?
Suốt nhiều thế kỷ, các học giả đã trả lời khác nhau.
Một số người, đặc biệt trong truyền thống lịch sử–ngữ pháp nghiêm ngặt, cho rằng ý nghĩa nguyên thủy chỉ có một. Theo họ, Ô-sê chỉ đang nói về Israel. Ma-thi-ơ không "khám phá" một ý nghĩa thứ hai, mà đang trình bày rằng Đức Chúa Giê-xu là Israel chân chính, nên lịch sử của Israel được tái hiện và hoàn tất nơi Ngài. Trong cách đọc này, Ma-thi-ơ đang sử dụng typology chứ không phải một ý nghĩa bí mật.
Ngược lại, nhiều học giả Công giáo, cũng như một số học giả Tin Lành, cho rằng đây là ví dụ điển hình của Sensus Plenior. Theo họ, Ô-sê thực sự nói về Israel, nhưng Đức Thánh Linh đồng thời chủ ý để câu ấy hướng đến Đấng Mê-si trong tương lai. Nghĩa lịch sử không bị phủ nhận; nó được mở rộng trong tiến trình mặc khải.
Điều đáng chú ý là cả hai nhóm đều cố gắng bảo vệ tính thống nhất của Kinh Thánh. Họ chỉ khác nhau ở cách giải thích mối quan hệ giữa ý định của tác giả con người và ý định của Đức Chúa Trời.
Đây là lúc chúng ta cần phân biệt ba khái niệm thường bị lẫn với nhau.
Ý nghĩa nguyên thủy (Authorial Intent) là điều tác giả con người muốn truyền đạt cho độc giả đầu tiên trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
Typology là việc một sự kiện hay nhân vật có thật trong lịch sử được Đức Chúa Trời sử dụng như hình bóng báo trước một thực tại lớn hơn.
Sensus Plenior đặt thêm câu hỏi rằng liệu Đức Chúa Trời có chủ ý truyền đạt nhiều hơn những gì tác giả con người hiểu vào lúc viết hay không.
Ba khái niệm này giao nhau nhưng không đồng nhất.
Trong vài thập kỷ gần đây, nhiều học giả cố gắng tìm một con đường trung dung. Họ cho rằng ý nghĩa nguyên thủy luôn là nền tảng không thể bỏ qua. Tuy nhiên, vì cùng một Đức Thánh Linh là tác giả tối hậu của toàn bộ Kinh Thánh, nên khi đọc Cựu Ước dưới ánh sáng của Đấng Christ, Hội Thánh có thể nhận ra những mối liên hệ mà độc giả đầu tiên chưa thể nhìn thấy. Điều này không tạo ra một ý nghĩa hoàn toàn mới, mà làm sáng tỏ tiềm năng thần học vốn đã nằm trong tiến trình mặc khải.
Theo mình, đây là cách tiếp cận khá cân bằng. Nó tránh hai cực đoan. Một cực đoan cho rằng mọi câu Kinh Thánh đều chứa vô số tầng nghĩa bí mật, khiến giải kinh trở nên chủ quan. Cực đoan kia lại giới hạn mọi ý nghĩa vào mức độ hiểu biết của tác giả con người, khiến khó giải thích cách các sứ đồ đọc Cựu Ước.
Một điểm rất đáng suy ngẫm là 1 Phi-e-rơ 1:10–12. Phi-e-rơ viết rằng các tiên tri "đã tìm kiếm và tra xét" về chính những lời tiên tri mình nói, và Đức Thánh Linh cho họ biết rằng sự ứng nghiệm trọn vẹn không dành cho thời của họ mà cho các thế hệ sau. Câu này cho thấy ít nhất trong một số trường hợp, các tiên tri biết rằng họ chưa hiểu hết chiều sâu của điều mình được soi dẫn để viết. Tuy nhiên, bản văn cũng không nói rằng họ hoàn toàn không hiểu điều gì; họ hiểu một phần và tiếp tục tra xét phần còn lại. Điều này giúp chúng ta tránh hai kết luận cực đoan: hoặc cho rằng các tiên tri chỉ là những "cây bút vô thức", hoặc cho rằng họ hiểu toàn bộ chương trình cứu chuộc giống như các sứ đồ sau sự phục sinh.
Điều thú vị là vấn đề này không chỉ thuộc về học thuật. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách chúng ta đọc hàng trăm lời tiên tri trong Cựu Ước. Khi gặp một lời tiên tri, chúng ta cần tự hỏi: nó đã có ý nghĩa gì đối với độc giả đầu tiên? Nó được Tân Ước sử dụng như thế nào? Và nếu Tân Ước mở rộng cách hiểu của chúng ta, sự mở rộng ấy dựa trên cơ sở nào? Những câu hỏi này giúp chúng ta vừa tôn trọng lịch sử, vừa tôn trọng tiến trình mặc khải.
Kết luận
Sensus Plenior không phải là giấy phép để người giải kinh phát minh thêm ý nghĩa cho Kinh Thánh. Nếu khái niệm này có giá trị, thì giá trị ấy nằm ở chỗ Đức Chúa Trời là Tác giả tối hậu của Kinh Thánh và có thể dẫn dắt lịch sử mặc khải theo cách mà ý nghĩa của các bản văn được bộc lộ đầy đủ hơn khi Đấng Christ đến. Tuy nhiên, sự "đầy đủ hơn" ấy phải được chứng minh từ chính tiến trình mặc khải và đặc biệt từ cách Tân Ước sử dụng Cựu Ước, chứ không phải từ trí tưởng tượng của người giải thích.