Tại sao lại có nhiều trường phái thần học?
"Người Bê-rê có tinh thần cao quý hơn người Tê-sa-lô-ni-ca; họ vui lòng nhận lấy đạo và mỗi ngày tra xem Kinh Thánh để xét lời Phao-lô giảng có thật chăng." (Công vụ 17:11)
Mở đầu
Đây là câu hỏi mà hầu như mọi Cơ Đốc nhân đều từng tự hỏi: Nếu chỉ có một Kinh Thánh, tại sao lại có hàng ngàn hệ phái và trường phái thần học? Có người cho rằng điều này chứng minh Cơ Đốc giáo mâu thuẫn. Có người lại cho rằng chỉ có một giáo hội đúng, còn tất cả những giáo hội khác đều sai. Nhưng lịch sử Hội Thánh cho thấy vấn đề phức tạp hơn nhiều.
Trước hết, chúng ta cần phân biệt ba điều thường bị lẫn lộn:
- Bản văn Kinh Thánh (Biblical Text) – điều tác giả được Đức Thánh Linh soi dẫn đã viết.
- Diễn giải (Interpretation / Exegesis) – con người cố gắng hiểu bản văn đó.
- Hệ thống thần học (Theological System) – sự tổng hợp nhiều đoạn Kinh Thánh thành một hệ thống tư tưởng.
Đây là ba tầng khác nhau. Không phân biệt chúng sẽ dẫn đến rất nhiều tranh cãi không cần thiết.
1. Kinh Thánh không phải là một cuốn "Systematic Theology"
Đây là điều đầu tiên cần hiểu. Kinh Thánh không được viết như một giáo trình thần học. Ví dụ, Kinh Thánh không có chương nào mang tên: "Tiền Định", "Ý chí tự do", "Ba Ngôi" (thuật ngữ này không xuất hiện trong Kinh Thánh), "Bản tính của Đấng Christ", "Sự vô ngộ của Kinh Thánh". Thay vào đó, Kinh Thánh bao gồm nhiều thể loại: Luật pháp, Lịch sử, Thi ca, Văn chương khôn ngoan, Tiên tri, Phúc Âm, Thư tín, Khải huyền.
Được viết trong khoảng 1.500 năm, bởi khoảng 40 tác giả, trong ba ngôn ngữ chính (Hê-bơ-rơ, A-ram và Hy Lạp), hướng đến những độc giả ở các bối cảnh rất khác nhau. Vì vậy, khi Hội Thánh muốn trả lời những câu hỏi như: Đức Chúa Trời chọn ai? Chúa Giê-xu có hai bản tính như thế nào? Đức Thánh Linh còn ban ân tứ phép lạ không? ...thì họ phải tổng hợp nhiều đoạn Kinh Thánh, chứ không chỉ đọc một câu duy nhất. Đó chính là lúc thần học hệ thống (Systematic Theology) ra đời.
2. Tại sao người ta lại hiểu khác nhau?
Nếu mọi người đều đọc cùng một Kinh Thánh, vì sao lại đi đến kết luận khác nhau? Có ít nhất bảy nguyên nhân.
Nguyên nhân 1: Ngôn ngữ. Kinh Thánh không được viết bằng tiếng Việt hay tiếng Anh. Ví dụ, trong tiếng Hy Lạp có nhiều từ khác nhau đều được dịch là "yêu": agapē, philia, storgē, eros (không xuất hiện trong Tân Ước). Hay từ κόσμος (kosmos) trong Giăng có thể chỉ: toàn thể nhân loại, hệ thống thế gian chống nghịch Đức Chúa Trời, hoặc trật tự thế giới, tùy vào văn mạch. Do đó, việc dịch và giải thích đòi hỏi nghiên cứu ngôn ngữ nguyên bản.
Nguyên nhân 2: Bối cảnh lịch sử. Ví dụ, khi Chúa Giê-xu nói: "Nếu ai vả má bên phải..." Người Do Thái thế kỷ thứ nhất hiểu điều này khác với người đọc hiện đại. Hay khi Phao-lô nói về việc phụ nữ che đầu trong 1 Cô-rinh-tô 11, bối cảnh văn hóa Cô-rinh-tô có ảnh hưởng lớn đến cách hiểu. Nếu bỏ qua bối cảnh lịch sử, rất dễ áp dụng sai.
Nguyên nhân 3: Văn thể. Không phải mọi câu Kinh Thánh đều nên được đọc theo cùng một cách. Ví dụ, Thi Thiên nói: "Các núi nhảy mừng." Không ai hiểu theo nghĩa đen. Trong khi các sách lịch sử như Các Vua hay Công vụ thường được đọc như những tường thuật. Việc nhận diện văn thể giúp tránh cả hai thái cực: đọc quá tượng trưng hoặc quá cứng nhắc.
Nguyên nhân 4: Những câu Kinh Thánh tạo nên sự căng thẳng. Đây là một trong những nguyên nhân lớn nhất. Ví dụ, một mặt: "Đức Chúa Trời muốn cho mọi người được cứu." (1 Ti-mô-thê 2:4). Mặt khác: "Mọi kẻ Cha ban cho Ta sẽ đến cùng Ta." (Giăng 6:37). Hai câu này đều thuộc Kinh Thánh. Câu hỏi là: Làm thế nào để hiểu cả hai mà không loại bỏ một trong hai? Các trường phái thần học khác nhau chính là những nỗ lực khác nhau để dung hòa những nhóm câu Kinh Thánh như vậy.
Nguyên nhân 5: Phương pháp diễn giải. Đây là yếu tố rất quan trọng. Ví dụ, có người bắt đầu từ Rô-ma 9 để xây dựng thần học về sự cứu rỗi. Có người bắt đầu từ Giăng 3:16. Có người lấy các thư tín làm nền tảng. Có người ưu tiên lời dạy trực tiếp của Chúa Giê-xu trong các Phúc Âm. Mỗi cách tiếp cận đều có lý do riêng, nhưng cũng có nguy cơ tạo ra điểm mù nếu không cân bằng với toàn bộ Kinh Thánh.
Nguyên nhân 6: Lịch sử Hội Thánh. Nhiều học thuyết không xuất hiện trong chân không. Ví dụ: Arianism xuất hiện vì tranh luận về thần tính của Đấng Christ. Calvinism phát triển trong bối cảnh Cải Chánh. Arminianism xuất hiện như một phản hồi đối với một số cách diễn giải của Calvinism. Dispensationalism phát triển mạnh vào thế kỷ 19 trong bối cảnh nghiên cứu lời tiên tri. Hiểu bối cảnh lịch sử giúp chúng ta hiểu tại sao các câu hỏi ấy trở nên cấp bách vào từng thời kỳ.
Nguyên nhân 7: Con người hữu hạn. Đây có lẽ là nguyên nhân quan trọng nhất. Kinh Thánh khẳng định: Đức Chúa Trời là Đấng vô hạn. Con người là hữu hạn. Điều đó có nghĩa là có những chân lý chúng ta có thể hiểu phần nào, nhưng không bao giờ hiểu trọn vẹn. Ví dụ: Ba Ngôi. Sự nhập thể. Mối quan hệ giữa sự tể trị của Đức Chúa Trời và trách nhiệm của con người. Lịch sử cho thấy nhiều cuộc tranh luận không xuất phát từ việc một bên không yêu mến Kinh Thánh, mà từ việc họ cố gắng giải thích những chân lý vượt quá khả năng hiểu biết trọn vẹn của con người.
Kết luận Chương 1
Ngay từ đầu, chúng ta cần xác định rằng: Có nhiều trường phái thần học không phải vì có nhiều Kinh Thánh, mà vì con người đã cố gắng giải thích cùng một Kinh Thánh theo những phương pháp, bối cảnh và hệ thống tư duy khác nhau. Điều đó không có nghĩa mọi cách giải thích đều đúng. Nhưng cũng không có nghĩa mọi người bất đồng đều cố ý bóp méo Kinh Thánh. Một trong những bài học lớn của lịch sử Hội Thánh là: sự khiêm nhường trong việc diễn giải. Chúng ta cần dám khẳng định điều Kinh Thánh nói rõ, nhưng cũng cần thận trọng ở những nơi các tín hữu trung tín qua nhiều thế kỷ vẫn còn có những cách hiểu khác nhau.
Bài tập suy ngẫm
- Theo bạn, đâu là sự khác nhau giữa Kinh Thánh, diễn giải Kinh Thánh và hệ thống thần học?
- Trong bảy nguyên nhân trên, nguyên nhân nào theo bạn tạo ra nhiều tranh luận nhất?
- Bạn đã từng thay đổi cách hiểu về một đoạn Kinh Thánh sau khi biết thêm bối cảnh lịch sử hoặc ngôn ngữ chưa?
- Theo bạn, một tín hữu nên làm gì để vừa học hỏi từ truyền thống Hội Thánh, vừa không xem bất kỳ truyền thống nào là ngang hàng với Kinh Thánh?